Ruimtepuin valt steeds vaker naar beneden — maar niemand weet wie verantwoordelijk is

Volgens de Kenya Space Agency ging het waarschijnlijk om een zogenoemde separation ring: een onderdeel van een raket dat tijdens de terugkeer door de atmosfeer had moeten verbranden, maar grotendeels intact de grond bereikte . Omwonenden zeiden dat de klap harder klonk dan een donderslag. Een inwoner vertelde dat mensen dachten dat het einde van de wereld was aangebroken .

Er vielen geen gewonden en er werd geen grote schade gemeld. De Kenya Space Agency omschreef het aanvankelijk als een „geïsoleerd incident”. Maar volgens het onderzoek van The New York Times past de inslag in Mukuku juist in een snel groter wordend patroon .

De inslag werd bovendien geregistreerd door een seismometer op ongeveer 80 kilometer afstand. Dat lijkt de eerste bekende keer te zijn dat een inslag van ruimtepuin door een seismisch meetinstrument werd vastgelegd . Onderzoekers waarschuwen dat een object van vergelijkbare omvang in een dichtbevolkt gebied als Nairobi ernstige gevolgen had kunnen hebben .

Hoe groot is het probleem?

De hoeveelheid materiaal rond de aarde neemt toe door de snelle groei van commerciële satellietnetwerken en het stijgende aantal raketlanceringen:

• Naar schatting bevinden zich 140 miljoen stukken ruimtepuin groter dan 1 millimeter in een baan om de aarde .
• Tot vier Starlink-satellieten kunnen per dag terugvallen naar de atmosfeer. Andere schattingen komen uit op één tot twee per dag; naarmate het netwerk verder groeit, kan dat oplopen tot vijf .
• De Amerikaanse Space Force gaf het afgelopen jaar bijna 820 waarschuwingen af voor objecten die opnieuw de atmosfeer binnenkwamen. Tien jaar geleden waren dat er ongeveer 110. In dezelfde periode is het aantal lanceringen wereldwijd ongeveer verviervoudigd .
• In een lage baan om de aarde worden momenteel ongeveer 20.000 objecten gevolgd. Daarvan zijn er circa 12.000 operationele satellieten, waaronder ongeveer 8.500 Starlink-satellieten .
• Bijna de helft van alle gevolgde objecten — 47 procent — bestaat uit onbestuurbaar ruimtepuin zonder actieve missie of functie .

Het grootste deel van dit materiaal verbrandt bij terugkeer of belandt in zee. Toch maakt de enorme groei van het aantal lanceringen een gebeurtenis die ooit uitzonderlijk was steeds gewoner .

Waarom is de inslagplaats zo moeilijk te voorspellen?

Een satelliet of raketonderdeel dat terugvalt, volgt geen eenvoudig te berekenen traject. De toestand van de atmosfeer, de stand van het object en andere variabelen beïnvloeden de baan. Vaak is pas enkele minuten voor de inslag duidelijker waar het materiaal terecht kan komen.

Waarschuwingen zijn daardoor regelmatig te vaag of komen te laat om mensen op de grond daadwerkelijk te beschermen . Een melding dat een object ergens in een groot gebied kan neerkomen, biedt voor bewoners en hulpdiensten weinig houvast.

Wie is juridisch verantwoordelijk?

Het internationale ruimterecht kent wel degelijk regels. Het Aansprakelijkheidsverdrag van 1972 legt de verantwoordelijkheid voor schade door ruimteobjecten in principe bij de staat die de lancering uitvoerde. Maar dat systeem is ontworpen in een tijd waarin lanceringen schaars waren en voornamelijk door overheden werden uitgevoerd .

De werkelijkheid is inmiddels veel complexer. Er worden veel meer objecten gelanceerd en private bedrijven, zoals SpaceX, spelen een centrale rol. Toch heeft nog geen enkel land met succes een schadevergoeding geclaimd na een inslag van ruimtepuin . Het bewijs van aansprakelijkheid leveren is moeilijk, en landen met minder middelen hebben vaak niet de capaciteit om terugkerende objecten te volgen, juridische stappen voor te bereiden of internationale onderhandelingen te voeren .

Ook Mukuku kreeg geen compensatie en er kwam geen formele erkenning van verantwoordelijkheid. Het metalen onderdeel bevindt zich voorlopig onder beheer van de Kenya Space Agency, terwijl nog altijd niet duidelijk is wie het heeft gelanceerd — en wie voor de gevolgen moet opdraaien .

Een mogelijke oplossing: een internationaal fonds

Onderzoekers en juristen vinden de huidige aansprakelijkheidsregels onvoldoende flexibel om verantwoordelijkheid voor ruimtepuin en het opruimen ervan eerlijk te verdelen . Een van de voorgestelde oplossingen is een internationaal verdrag met een kleine jaarlijkse heffing voor landen die satellieten in een baan om de aarde hebben. De bijdrage zou worden berekend op basis van het totale satellietgewicht .

Met zo’n fonds zouden slachtoffers mogelijk compensatie kunnen krijgen zonder eerst een ingewikkelde schuldvraag te moeten bewijzen. Dat zou vooral landen met minder financiële en juridische middelen helpen .

Het risico is wereldwijd, maar niet gelijk verdeeld

Ruimtepuin kan overal terechtkomen. Een fragment van SpaceX raakte een woning in Florida, een Chinese satelliet viel uiteen boven de Canarische Eilanden en zogenoemde „space balls” spoelden aan op stranden in Australië .

Toch zijn de gevolgen niet voor iedereen hetzelfde. Gemeenschappen in ontwikkelingslanden beschikken vaak over minder middelen om waarschuwingen te ontvangen, schade vast te leggen en aansprakelijkheid af te dwingen . Zij lopen daardoor relatief veel risico zonder dezelfde politieke invloed te hebben als de landen en bedrijven die de ruimte-infrastructuur beheren.

De Amerikaanse luchtvaartautoriteit FAA verwacht dat vallend ruimtepuin in 2035 gemiddeld 0,6 slachtoffers per jaar kan veroorzaken. Het is de eerste federale risicomodellering die een dodelijk risico expliciet koppelt aan commerciële satellieten .

En het probleem kan eerst nog groter worden. Onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) ontdekten dat hoge concentraties broeikasgassen de omstandigheden in de atmosfeer beïnvloeden die normaal gesproken bijdragen aan het opruimen van objecten uit een baan om de aarde. Daardoor kan er nog meer puin in een baan om de aarde blijven hangen .

De ring bij Mukuku is inmiddels van de hemel gehaald. De juridische verantwoordelijkheid ervoor nog niet.