Hoe Facebookgroepen en desinformatie de grenscrisis in Ceuta aanwakkerden

In de groep deelden gebruikers onder meer screenshots van Google Maps waarop de afstand rond de Tarajal-golfbreker werd gemeten. Deze betonnen uitloper markeert de maritieme grens tussen Marokko en Ceuta. Andere berichten bevatten foto’s van wetsuits, adviezen over waar mensen het water in konden gaan en oproepen om gezamenlijk vanuit de Marokkaanse grensplaats Fnideq te vertrekken .

De organisatie bleef niet beperkt tot Facebook. Tientallen tijdelijke profielen op TikTok en Instagram plaatsten korte video’s waarin eerdere geslaagde overtochten werden verheerlijkt. De beelden wekten de indruk dat de zwemtocht eenvoudig en haalbaar was . WhatsAppgroepen fungeerden vervolgens als kanalen voor realtimecoördinatie in de aanloop naar de oversteek .

Het gerucht dat de grens open was

De logistieke informatie vormde slechts een deel van het verhaal. De krachtigste aanjager was een hardnekkig, viraal gerucht dat de Spaanse grens ‘open’ was. Volgens dat verhaal zouden Spaanse autoriteiten niemand tegenhouden of vasthouden die de kust van Ceuta bereikte .

Het bericht verspreidde zich in de weken voor 30 juli via dezelfde sociale-mediakanalen. TikTok-video’s toonden mensen die ogenschijnlijk zonder tegenstand aan land kwamen, hoewel sommige beelden afkomstig waren van eerdere gebeurtenissen of selectief waren gemonteerd. Facebookberichten en WhatsApp-ketens versterkten de boodschap: ‘De grens is open. Ze laten je binnen.’

Het gerucht was onjuist. Tegen de tijd dat de bewering werd ontkracht, waren echter al tienduizenden mensen het water in gegaan. Zo veranderde online misinformatie een voorbereide grensoversteek in een massale beweging.

Sommige Marokkaanse media brachten daarnaast een andere lezing naar voren. Zij stelden dat de campagne op sociale media mogelijk was opgezet om een beeld van instabiliteit in Marokko te creëren en de controle van het land over zijn grenzen ter discussie te stellen. Dat zou samenvallen met de viering van de 27e verjaardag van de troonsbestijging van koning Mohammed VI . Deze interpretatie werd door Marokkaanse autoriteiten niet als vaststaand bevestigd.

Tussen de 50.000 en 60.000 mensen in twee dagen

Tussen 30 en 31 juli kwamen naar schatting 50.000 tot 60.000 migranten Ceuta binnen. De meesten zwommen rond de Tarajal-golfbreker of liepen er langs, door het ondiepe water .

Juan Jesús Vivas, de leider van Ceuta, noemde de situatie ‘absoluut onhoudbaar’. De exclave telt ongeveer 83.000 inwoners, waardoor de toestroom de lokale opvangcapaciteit in korte tijd volledig overspoelde .

Bij de poging kwamen minstens 57 mensen om het leven, voornamelijk door verdrinking. Daarmee werd het een van de dodelijkste incidenten in de geschiedenis van de exclave . Ter vergelijking: tijdens de grote crisis van mei 2021 staken in twee dagen ongeveer 10.000 mensen de grens over .

Spanje zet leger in en brengt mensen terug

De Spaanse en Marokkaanse autoriteiten kwamen snel in actie. Op 31 juli waren minstens 48.300 mensen naar Marokko teruggebracht als onderdeel van een gezamenlijke repatriëringsoperatie . Spanje zette bovendien de strijdkrachten in om de Guardia Civil aan de grens te ondersteunen .

Premier Pedro Sánchez reisde samen met minister van Binnenlandse Zaken Fernando Grande-Marlaska naar Ceuta . Sánchez wees op de rol van mensensmokkelbendes en zei met Marokko te willen samenwerken om ‘zo snel mogelijk de normale situatie te herstellen’ .

De snelle terugkeeroperatie maakte geen einde aan de politieke gevolgen. In Ceuta sliepen volgens lokale autoriteiten honderden migranten op straat, terwijl de opvanglocaties de instroom niet meer aankonden. Vivas sprak van een ‘absolute humanitaire en sociale noodsituatie’ en vroeg Madrid om een nationale noodtoestand uit te roepen. Het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken wees dat verzoek aanvankelijk af .

Een crisis met gevolgen voor heel Europa

De gebeurtenissen in Ceuta groeiden uit tot een groot politiek probleem voor de pro-immigratiecoalitie van Sánchez.

Rechts-nationalistische tegenreactie. Rechts-nationalistische partijen in Spanje en andere Europese landen gebruikten de massale oversteek direct om het Spaanse migratiebeleid aan te vallen. De Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken kondigde strengere controles aan voor niet-EU-burgers die vanuit Spanje binnenkomen. Andere politici pleitten zelfs voor het tijdelijk uitsluiten van Spanje uit het Schengengebied .

Nieuwe spanningen tussen Madrid en Rabat. De crisis bracht de diplomatieke wrijving tussen Spanje en Marokko opnieuw naar de oppervlakte. Le Monde beschreef de situatie als een nieuw dieptepunt in de bilaterale betrekkingen. Marokko werd ervan beschuldigd de controle te hebben verloren of de toestroom stilzwijgend te hebben toegestaan om politieke druk uit te oefenen . Marokkaanse functionarissen ontkenden dat en schreven de oversteek toe aan ‘criminele organisaties’. Zij hielden vol dat de samenwerking met Spanje ‘uitstekend’ bleef .

Een Europese grenskwestie. Ook andere landen reageerden. De Franse minister van Binnenlandse Zaken Laurent Nuñez kondigde strengere controles aan de grens met Spanje aan en activeerde de Rapid Intervention Border Force . De Deense premier Mette Frederiksen riep de Europese Unie op ‘alle opties’ te overwegen, waaronder maatregelen rond de positie van Spanje binnen Schengen . Daarmee werd Ceuta een nieuw strijdtoneel in het Europese debat over buitengrenzen, migratie en het vrije verkeer binnen de EU.

Wat deze crisis laat zien

• Sociale media kunnen als infrastructuur functioneren. De oversteek ontstond niet volledig spontaan. Wekenlang werden via openbare Facebookgroepen kaarten, uitrustingsadvies en praktische informatie verspreid.
• Desinformatie kan een geplande actie versnellen. Het valse verhaal over een ‘open grens’ maakte van een georganiseerde oversteek een massale beweging die zich binnen 48 uur voltrok.
• Er blijven vragen over platformverantwoordelijkheid. De belangrijkste Facebookgroepen bleven actief terwijl de oversteek aan de gang was. Dat roept vragen op over de handhaving van platformregels tegen inhoud die mensensmokkel faciliteert .