Armenië en Rusland botsen verder over handel en de Europese koers

De oproep laat de dubbele positie van Armenië zien: het land wil zijn economische belangen in de Russische markt beschermen, maar tegelijk ruimte houden voor een zelfstandige toenadering tot de EU.

Moskou wil een duidelijke keuze

Poetin stelt dat Armenië niet tegelijk deel kan uitmaken van de EU en de EAEU. Vanuit Moskou klinkt daarom druk om een nationaal referendum te houden waarin Armeniërs zouden moeten kiezen tussen Europese integratie en voortzetting van het lidmaatschap van het Russische economische blok .

Het Kremlin benadrukte na het telefoongesprek dat Pashinyan geen datum of tijdpad voor zo'n referendum had genoemd. Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov zei wel dat Moskou vindt dat de stemming zo snel mogelijk moet plaatsvinden .

Pashinyan schetste een andere volgorde. Volgens hem is een referendum over EU-toetreding pas praktisch aan de orde nadat Armenië formeel het lidmaatschap heeft aangevraagd en het onderwerp concreet is geworden . Hij wees bovendien de voorstelling van een onvermijdelijke "scheiding" van Rusland van de hand. De betrekkingen bevinden zich volgens hem in een "transformatiefase" . De Europese integratie is volgens de Armeense premier nog niet zover gevorderd dat kiezers nu al voor een definitieve keuze tussen beide blokken moeten worden geplaatst .

Russische handelsbeperkingen stapelen zich op

De handelsdruk vanuit Rusland is de afgelopen maanden geleidelijk uitgebreid. Russische autoriteiten beroepen zich op veterinaire en fytosanitaire overtredingen, terwijl de maatregelen door waarnemers breed worden gezien tegen de achtergrond van de pro-Europese koers van Jerevan .

De belangrijkste stappen:

• Eind april: beperkingen op mineraalwater uit Armenië, met name het merk Jermuk .
• Eind mei: uitbreiding naar bloemen, alcoholische dranken en meer mineraalwater .
• 30 mei: een tijdelijk verbod op bepaalde groente- en fruitimporten, waaronder producten waarvoor fytosanitaire problemen werden aangevoerd .
• Vanaf 12 juni: een breder verbod op producten uit Armenië die onder quarantaine- en fytosanitaire controles vallen. Daaronder vallen onder meer groenten, fruit, bessen, noten en koffie. Ook de doorvoer via Russisch grondgebied naar andere EAEU-landen werd beperkt .
• 27 juli: een verbod op alle Armeense zuivelproducten. Rusland verwees daarbij naar de vaststelling van melk afkomstig van besmet vee tijdens inspecties .

De Wereldbank waarschuwde dat aanhoudende beperkingen de economische groei, de inflatie en de sociale omstandigheden in Armenië kunnen raken . Vooral landbouwers, voedselproducenten en exporteurs die sterk afhankelijk zijn van de Russische markt worden hierdoor kwetsbaar.

EU probeert de klap op te vangen

Brussel heeft snel gereageerd met financiële steun en maatregelen om Armeense bedrijven toegang te geven tot andere afzetmarkten.

Op 19 juni maakte de Europese Commissie €34 miljoen aan directe steun vrij om de gevolgen van de Russische handelsbeperkingen voor de private sector te beperken . Tijdens een bezoek aan Jerevan op 2 juli kondigde Commissievoorzitter Ursula von der Leyen daarnaast nog eens €18 miljoen aan economische steun aan . Samen maakt dat deel uit van een pakket van €52 miljoen, met ook maatregelen voor handelsbevordering en connectiviteit .

De Europese Commissie stelde bovendien zogenoemde Autonomous Trade Measures voor. Daarmee zouden voor ongeveer 80 procent van de Armeense export naar de EU de invoerrechten worden opgeheven. Het voorstel moet nog door het Europees Parlement en de Raad van de EU worden goedgekeurd . De bedoeling is Armeense producenten te helpen hun export te diversifiëren, juist in sectoren die door de Russische beperkingen worden geraakt.

De EU-Raad wees er intussen op dat de Russische maatregelen onder meer brandy, wijn, mineraalwater en landbouwproducten treffen en ook de doorvoer van Armeense goederen via Rusland bemoeilijken .

Armenië heeft nog geen formele EU-aanvraag ingediend

De Europese koers van Armenië is wel institutioneel vastgelegd, maar een daadwerkelijk lidmaatschapsverzoek ligt er nog niet.

• 26 maart 2025: het Armeense parlement nam een wet aan die het proces voor toetreding tot de EU in gang zet. De wet kwam voort uit een burgerinitiatief .
• 4 april 2025: president Vahagn Khachaturyan ondertekende de wet .
• 11 maart 2026: Pashinyan sprak het Europees Parlement in Straatsburg toe, waarmee hij de politieke wil tot nauwere Europese integratie onderstreepte .
• 27 juli 2026: Pashinyan herhaalde tegenover Poetin dat een referendum pas na een formele EU-aanvraag praktisch mogelijk zou zijn .

Belangrijk is het onderscheid tussen het starten van een toetredingsproces en het indienen van een officiële aanvraag. De Armeense wet verklaart EU-lidmaatschap tot strategisch doel en schept een juridisch kader, maar geldt niet als formele aanvraag voor het lidmaatschap . Voor die aanvraag is bovendien nog geen tijdpad bekendgemaakt.

Een conflict met twee fronten

Het telefoongesprek van 27 juli vat de huidige machtsstrijd goed samen. Pashinyan probeert de economische druk vanuit Rusland te beperken zonder zich vast te leggen op de door Moskou gewenste onmiddellijke keuze. Rusland gebruikt handelsbeperkingen en politieke druk om Armenië binnen zijn bestaande economische invloedssfeer te houden. De EU biedt intussen geld en ruimere markttoegang, maar Armenië heeft de formele stap naar een lidmaatschapsaanvraag nog niet gezet.

De breuk tussen Jerevan en Moskou is daarmee niet alleen een diplomatiek conflict. Het is ook een strijd om handelsroutes, exportmarkten en de vraag hoeveel ruimte Armenië heeft om zelf zijn geopolitieke toekomst te bepalen.