Europa wil in 2040 voor bijna de helft op stroom draaien: wat houdt het actieplan in?

Op 17 juli 2026 publiceerde de Europese Commissie haar langverwachte Elektrificatie Actieplan, in combinatie met een ingrijpende herziening van het EU-emissiehandelssysteem (ETS). Het pakket moet van Europa het eerste 'elektrisch aangedreven continent' maken door het aandeel elektriciteit in de energiemix te verdubbelen, de import van fossiele brandstoffen drastisch te verlagen en de CO₂-markt aan te passen aan de nieuwe industriële realiteit .

De 46%-doelstelling: ambitieus maar nog niet in beton gegoten

Elektriciteit maakt nu slechts 23% uit van het Europese eindenergieverbruik – een aandeel dat al tien jaar stagneert . De Commissie stelt een indicatieve doelstelling van 46% in 2040 voor, waarmee het aandeel dus verdubbelt . Een tussentijds referentiepunt van 32% in 2030 was al vastgelegd in het Clean Industrial Deal .

De doelstelling is uitdrukkelijk ‘indicatief’ en nog niet juridisch bindend. De Commissie zal in het vierde kwartaal van 2026 een impactanalyse uitvoeren om te beoordelen of de 46% als bindende norm kan worden opgenomen in het post-2030 Energie-Uniepakket . In een eerdere ontwerpversie was nog sprake van een bindende doelstelling, maar in het definitieve plan is daarvan afgezien .

Volgens de Commissie kan het halen van deze doelstelling de gasimport met meer dan 70% en de ruwe-olie-import met meer dan 40% terugdringen in 2040, wat de EU tot €260 miljard per jaar aan fossiele-importkosten bespaart . Het plan presenteert elektrificatie niet alleen als klimaatmaatregel, maar ook als een economische en geopolitieke noodzaak, mede als reactie op de Midden-Oosten crisis van 2026 en de instabiele energiemarkten .

Het prijsverschil tussen stroom en gas verkleinen

Een van de grootste uitdagingen is dat elektriciteit in de EU voor huishoudens 2,5 keer duurder is dan gas . Het plan bevat verschillende maatregelen om dit gat te dichten:

• Lagere netwerkkosten: Stroomrekeningen worden heringericht: de vaste netwerkkosten worden niet langer per kilowattuur doorberekend, maar moeten juist flexibel gebruik van het stroomnet stimuleren .
• Belastingverlaging en btw-verlaging: Lidstaten worden aangemoedigd om accijnzen en btw op elektriciteit te verlagen tot het Europese minimum dat is toegestaan onder de Energiebelastingrichtlijn en de btw-richtlijn. Specifiek wordt een btw-verlaging aanbevolen voor huishoudelijke accu's, elektrische auto's en warmtepompen .
• Elektriciteit-gas prijsverhouding: Het plan stelt als doel dat de stroomprijs in 2030 voor huishoudens maximaal 2,5 keer de gasprijs mag zijn, en voor de industrie maximaal 2 keer .
• Slimme meters: Er komt een bindende doelstelling: minimaal 50% van de eindgebruikers moet in 2030 een slimme meter hebben, oplopend naar minimaal 75% in 2033 (niet 65%, zoals in sommige eerdere concepten stond – de officiële wettekst COM(2026) 600 bevestigt 75%) .
• Clean Heat Market Mechanism: Dit mechanisme moet de uitrol van elektrische warmtepompen versnellen en fossiele verwarming uitfaseren. Het plan mikt op 4 miljoen warmtepompinstallaties per jaar in 2030, tegen 2,4 miljoen in 2025 .

Herziening ETS: tragere emissiereductie, langer gratis rechten

De ETS-herziening (COM(2026) 600) werd op dezelfde dag gepubliceerd en betekent een ingrijpende aanpassing van de Europese CO₂-markt :

• Lineaire Reductiefactor (LRF): De snelheid waarmee het emissieplafond jaarlijks daalt, wordt aanzienlijk vertraagd. Het blijft op 4,3% (2027–2028) en 4,4% (2029–2030), maar zakt daarna naar 3,7% van 2031–2035 en 1,7% van 2036–2040 . Het eerdere traject voorzag in 4,4% na 2030. Milieuorganisaties stellen dat hierdoor honderden miljoenen tonnen extra CO₂ kunnen worden uitgestoten .
• Gratis rechten: Verlengd voor sectoren die onder het CBAM vallen. Gratis toewijzing blijft bestaan tot 2038, later dan eerder gepland . Vanaf 2031 wordt gratis toewijzing gekoppeld aan decarbonisatieplannen en -investeringen .
• CBAM-uitfasering: Uitgesteld tot 2038, wat betekent dat CBAM-sectoren pas dan geen gratis rechten meer ontvangen .
• Industrial Decarbonisation Bank (IDB): Een nieuw instrument dat €100 miljard beschikbaar stelt voor decarbonisatieprojecten in de industrie. Het keert een groter deel van de ETS-inkomsten terug naar de betrokken sectoren . Een 'ETS Investment Booster' zal vanaf 2027 400 miljoen EUA's (emissierechten) toewijzen .
• De ETS-herziening introduceert ook een beperkte toegang tot koolstofverwijdering en internationale credits (maximaal 2% van de vereiste reducties vanaf 2036) en stemt het plafond af op de EU-doelstelling van -90% netto-emissiereductie in 2040 .

Vervolgstappen en kritiek

Het Elektrificatie Actieplan (een mededeling van de Commissie) en de ETS-wetsvoorstellen gaan nu naar het Europees Parlement en de Raad voor onderhandeling en goedkeuring . De Commissie voert in het vierde kwartaal van 2026 een impactanalyse uit over het bindend maken van de 46%-doelstelling .

Verschillende milieuorganisaties hebben kritiek geuit. Het Europese Milieubureau (EEB) stelt dat de Commissie 'is gezwicht voor industriële achterblijvers' en wijst op de zwakkere LRF en de verlengde gratis rechten . 350.org verwelkomt de ambitie, maar waarschuwt dat het plan 'tekortschiet zonder grotere ambitie, diplomatie en financiering' . Reuters meldt dat critici betogen dat hoge elektriciteitsprijzen de doelen kunnen bemoeilijken . De Heinrich Böll Stichting merkt op dat de doelstelling 'technologieneutraal' is en daarmee het gebruik van fossiele brandstoffen en kernenergie niet uitsluit .

Belangrijke correctie van een feit

De doelstelling voor slimme meters is 75% in 2033, niet 65% zoals in sommige eerdere conceptdocumenten stond. Het officiële wetsvoorstel COM(2026) 600 legt de bindende doelstelling vast op 75% .