Plan van de EU om aandeel in AI-rekenkracht te verdrievoudigen: aanbevelingen, wetten en kritiek

Nieuwe supercomputers en 'gigafabrieken'
Het rapport pleit voor de inzet van ten minste 9 nieuwe AI-geoptimaliseerde supercomputers via de EuroHPC Joint Undertaking, waarmee de huidige AI-rekencapaciteit van de EU meer dan verdrievoudigd zou worden . Ook wordt aanbevolen om 'AI Gigafactories' te creëren: faciliteiten van de volgende generatie die ongeveer 4 keer krachtiger zijn dan de huidige AI Factories, waarvoor via het InvestAI-initiatief €20 miljard wordt gemobiliseerd .

Breder ecosysteem en coördinatie
Naast hardware raden de experts aan om de AI-toepassing in alle sectoren te stimuleren, publiek-private partnerschappen voor sectorale AI-ecosystemen op te zetten en te zorgen voor wereldklasse onderzoek en talentwerving . Cruciaal is de oproep tot een gecoördineerde EU-brede aanpak om de huidige versnippering te overwinnen, waarbij de 27 lidstaten grotendeels ieder voor zich handelen bij inkoop en infrastructuur .

Al genomen wetgevende en beleidsstappen

De EU heeft niet gewacht tot het rapport er was. Verschillende maatregelen zijn al van kracht of in ontwikkeling.

De AI Act (Verordening (EU) 2024/1689), die op 1 augustus 2024 in werking trad, is 's werelds eerste alomvattende horizontale AI-wet, die geharmoniseerde regels voor betrouwbare AI in de hele EU vaststelt . De regels worden gefaseerd ingevoerd; zo zijn de verboden op AI-praktijken met een onaanvaardbaar risico al van toepassing .

Het AI Continent Action Plan, dat de Europese Commissie in april 2025 publiceerde, gaat verder dan regelgeving en combineert toezicht met investeringen, infrastructuur en vaardigheden . Het stelt vijf hoofddoelen: de bouw van grootschalige AI-data- en computerinfrastructuur, betere toegang tot data, het stimuleren van innovatie, het versnellen van AI-toepassing en het zorgen voor een geschoolde beroepsbevolking .

Het AI Factories-programma, met een budget van €10 miljard voor 2021–2027, heeft inmiddels ten minste 13 operationele AI-fabrieken in 2026 aanbesteed of gepland, waaronder 9 nieuwe AI-geoptimaliseerde supercomputers . In juni 2024 werd de EuroHPC-verordening gewijzigd om een speciale AI-pijler voor de Joint Undertaking te creëren, zodat deze AI-fabrieken kan verwerven, upgraden en exploiteren .

Het InvestAI / Gigafactories-initiatief is bedoeld om €20 miljard te mobiliseren voor de inzet van maximaal 5 AI Gigafactories, elk ongeveer 4 keer krachtiger dan de huidige fabrieken . Dit werd aangekondigd tijdens de AI Action Summit in Parijs in februari 2025 .

Andere stappen zijn de voorgestelde Cloud and AI Development Act (CADA) (juni 2026), die het aandeel van de EU in de wereldwijde cloudmarkt moet verhogen van 15% naar 30% ; de Data Union Strategy (november 2025) om meer hoogwaardige data beschikbaar te maken voor AI ; en de lancering van een AI Act Service Desk in oktober 2025 om een soepele implementatie van de regels te helpen waarborgen .

Kritiek: windfall voor Big Tech en marktversnippering

Ondanks de ambitieuze plannen is er aanzienlijke kritiek langs twee hoofdlijnen.

Risico op een windfall voor Big Tech
Het vlaggenschipplan van de EU, een investering van €200 miljard (~$230 miljard), is sterk afhankelijk van publiek-private co-investering. Critici waarschuwen dat een groot deel van deze financiering vooral naar grote Amerikaanse hyperscalers – Amazon, Microsoft, Google – kan vloeien, die nu al de Europese cloud- en AI-infrastructuurmarkt domineren . EU-toezichthouders beoordelen momenteel of Amazon en Microsoft als 'poortwachters' onder de Digital Markets Act moeten worden aangemerkt voor hun cloud- en AI-diensten . De Nederlandse non-profitorganisatie SOMO publiceerde in juli 2025 een rapport waarin ze waarschuwt dat Europese overheden, in hun haast om te investeren, het risico lopen 'het spel van Big Tech te spelen', omdat toonaangevende AI-start-ups als OpenAI, Anthropic en Mistral diep afhankelijk zijn van een klein groepje machtige Amerikaanse bedrijven voor hardware, infrastructuur en platforms .

Ook de Cloud and AI Development Act (CADA) ligt onder vuur. De Computer & Communications Industry Association (CCIA Europe) stelde dat de wet 'discriminerende maatregelen introduceert die de eigen digitaliseringsdoelen van de EU ondermijnen', door vertrouwde internationale technologieleveranciers uit te sluiten op basis van hun vestigingsplaats, wat voordelen kan creëren voor bevoordeelde Europese aanbieders en grote gevestigde partijen die het makkelijkst aan de regels kunnen voldoen, kan belonen .

Risico's van marktversnippering
Een tweede belangrijke kritiek betreft de eigen interne markt van de EU. Bruegel, een toonaangevende Brusselse denktank, merkt op dat de vraag in de EU versnipperd is over 27 lidstaten, die grotendeels ieder voor zich handelen, zonder een gecoördineerd mechanisme om publieke aanbestedingen op Europese AI-hardware te richten of inkomsten te genereren die R&D financieren . De denktank waarschuwt dat de EU, in tegenstelling tot China, beperkte middelen heeft om een afzetmarkt te creëren die een binnenlandse verbetercyclus aandrijft .

De Europese Commissie zelf gaf in haar concurrentievermogenrapport van 2026 toe dat Europa 'zijn voorsprong in de race om innovatie riskeert te verliezen' als gevolg van tekorten aan arbeidskrachten, problemen met opschaling, lage patentenaantallen en R&D-uitgaven onder de 3% van het BBP . Het eigen CADA-voorstel van de Commissie erkent dat uiteenlopende nationale benaderingen van capaciteitsuitbreiding van datacentra, duurzaamheidseisen en vergunningsprocedures 'regelgevingsverschillen creëren die de interne markt kunnen ondermijnen' .

Het enorme schaalverschil
Zelfs met het verdrievoudigingsdoel is het schaalverschil tussen de EU en haar concurrenten enorm. Europa herbergt slechts 5% van de wereldwijde AI-rekenkracht, tegenover 80% in de VS . Het vlaggenschipplan van de EU van €200 miljard valt in het niet bij de meer dan $400 miljard die Amerikaanse techbedrijven alleen al in 2025 grotendeels aan AI-infrastructuur hebben uitgegeven . Een prognose voorspelt dat het aandeel van Europa onder de huidige trends kortstondig zal stijgen naar 8% in 2028, om daarna weer te dalen tot iets meer dan 5% in 2031, wat de kloof tussen ambitie en uitvoering onderstreept .