Nieuw ontdekt celdoodmechanisme 'karyoptosis' verklaart mogelijk hersencelverlies bij Alzheimer en frontotemporale dementie

Jarenlang wisten wetenschappers dat giftige eiwitten zich ophopen in de hersenen van mensen met de ziekte van Alzheimer en frontotemporale dementie (FTD), maar hoe dit precies leidt tot de dood van hersencellen bleef onduidelijk. Nu hebben onderzoekers van King's College London en het UK Dementia Research Institute een nieuw mechanisme voor geprogrammeerde celdood geïdentificeerd, karyoptosis genaamd, dat deze ontbrekende schakel zou kunnen verklaren . De studie, gepubliceerd op 25 juni 2026 in Nature Communications, beschrijft een apart proces dat begint in de celkern en de deur kan openen naar volledig nieuwe behandelingen om neurodegeneratie te vertragen of te voorkomen .

Hoe karyoptosis verschilt van bekende celdoodprocessen

Karyoptosis verschilt fundamenteel van andere goed bestudeerde vormen van geprogrammeerde celdood zoals apoptose, necroptose, pyroptose en ferroptose . De belangrijkste verschillen zijn:

• Initiatie vanuit de celkern, niet vanuit het cytoplasma: Bij karyoptosis krimpt en valt de celkern als eerste uiteen, in tegenstelling tot apoptose of necroptose, waarbij elders in de cel andere startsignalen plaatsvinden .
• Unieke moleculaire trigger: Het proces wordt aangedreven door de ophoping van giftige eiwitten die het kernmembraan destabiliseren, en het wordt niet volledig verklaard door bekende routes van geprogrammeerde celdood .
• Voorheen ontoereikende verklaring voor celverlies: Het team merkt op dat andere routes het massale verlies van zenuwcellen bij dementie niet verklaren, terwijl karyoptosis-markers in overvloed aanwezig zijn in aangetaste hersenen .

De term "karyoptosis" is afgeleid van de Griekse woorden karyon (kern) en ptosis (val), wat verwijst naar zijn oorsprong in de celkern .

Percentage cellen in de frontale cortex met karyoptosis-markers

Met behulp van computationele analyse van individuele cellen uit meer dan 3000 hersencellen van 28 patiënten, ontdekten onderzoekers dat 35% van de zenuwcellen in de frontale cortex van Alzheimerpatiënten actieve markers van karyoptosis vertoonden, vergeleken met slechts 15% bij gezonde oudere controles . Deze meer dan verdubbeling van karyoptosis-positieve cellen in zieke hersenen suggereert dat het mechanisme een substantiële rol speelt bij het kenmerkende verlies van zenuwcellen bij Alzheimer.

De moleculaire route en een veelbelovend therapeutisch doelwit

Het onderzoeksteam bracht de volledige moleculaire cascade in kaart die leidt tot karyoptosis en identificeerde een specifieke eiwit-eiwitinteractie die door toekomstige medicijnen kan worden aangepakt :

1. Trigger: De route begint wanneer giftige intracellulaire eiwitaggregaten zich ophopen in zenuwcellen, wat instabiliteit van het kernmembraan veroorzaakt .
2. Cruciale moleculaire kruising: Het enzym p38 MAP kinase interageert met het structurele kerneiwit LaminB1; deze interactie is noodzakelijk voor het uiteenvallen van de kern dat karyoptosis kenmerkt .
3. Experimentele validatie: Door gerichte stoffen te introduceren die de p38-LaminB1-interactie blokkeren in rattenzenuwcellen in kweek, verminderden onderzoekers de karyoptosis-markers en voorkwamen ze het uiteenvallen van de celkern .

De p38-LaminB1-interactie wordt daarom beschouwd als een veelbelovend therapeutisch doelwit om verlies van zenuwcellen bij dementie te vertragen of te voorkomen . Dr. Manolis Fanto en Dr. Rebecca Casterton, die het onderzoek leidden, omschreven de studie als "de bekroning van een 10-jarige reis bij King's" .

Wat Alzheimer's Research UK zei

Dr. Sara Rodrigues, Senior Research Manager bij Alzheimer's Research UK (dat het onderzoek mede financierde), verklaarde: "De identificatie van karyoptosis is een cruciale stap in de richting van het vinden van aangrijpingspunten voor behandelingen die celverlies kunnen stoppen of vertragen. Het zou het venster kunnen vergroten voor therapieën die de onderliggende oorzaken van de ziekte aanpakken, wat ons dichter bij een genezing voor dementie brengt" . De liefdadigheidsinstelling merkte ook op dat de ontdekking "onderzoekers kan helpen nieuwe behandelingsdoelen te identificeren en ons dichter bij effectieve therapieën kan brengen" .

Wat dit betekent voor toekomstige behandelingen

De ontdekking van karyoptosis biedt een nieuw kader om te begrijpen hoe zenuwcellen afsterven bij de ziekte van Alzheimer en FTD. Omdat de p38-LaminB1-interactie een 'druggable' doelwit is, zouden farmaceutische bedrijven mogelijk kleine moleculen kunnen ontwikkelen die deze interactie blokkeren, waardoor zenuwcellen behouden blijven en de ziekteprogressie wordt vertraagd. Het onderzoek bevindt zich echter nog in een vroeg stadium—de blokkerende experimenten werden uitgevoerd in zenuwcellen van ratten in kweek, en er is nog veel werk nodig om deze bevindingen te vertalen naar veilige en effectieve therapieën voor mensen .