EU's AI-gigafabriekplan van €20 miljard flink afgeschaald: dit is er veranderd

Het ambitieuze plan van de Europese Unie om een netwerk van hyperscale AI-datacentra – zogenaamde AI-gigafabrieken – te bouwen, heeft sinds de eerste aankondiging in februari 2025 aanzienlijke veranderingen ondergaan. De oorspronkelijke visie van maximaal vijf grootschalige faciliteiten, gesteund door een investering van €20 miljard uit publieke en private middelen, is ingeperkt door budgettaire beperkingen, herhaalde vertragingen en een sterke daling van het enthousiasme bij bedrijven. Hier is een overzicht van de belangrijkste verschuivingen en wat ze betekenen voor de AI-ambities van Europa.

De oorspronkelijke visie versus wat er nu gepland is

In februari 2025 kondigde voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, de InvestAI-faciliteit aan. Ze beloofde €20 miljard te mobiliseren om maximaal vijf grootschalige AI-gigafabrieken te creëren, destijds beschreven als 's werelds grootste publiek-private AI-partnerschap . Elke faciliteit zou moeten worden uitgerust met meer dan 100.000 geavanceerde AI-processors, ontworpen om de volgende generatie geavanceerde AI-modellen te trainen .

Sindsdien is het plan bijgesteld. De structuur is verschoven naar een beperkter tweetrapsmodel. Berichtgeving van juni 2026 geeft aan dat, als gevolg van financieringsbeperkingen, hoogstwaarschijnlijk slechts twee van de geplande centra daadwerkelijk steun kunnen krijgen vóór de start van de volgende EU-begrotingscyclus in 2028 . Het specifieke detail van "drie grotere en vier kleinere" centra dat soms in berichtgeving wordt genoemd, wordt niet expliciet bevestigd in officiële EU-factsheets of persberichten; EU-bronnen verwijzen naar een gezamenlijk inkoopproces voor "maximaal 5" gigafabrieken zonder een formele tweetrapsverdeling te specificeren .

Financiering: Minder geld, latere uitbetaling

• Lagere directe EU-financiering: De Europese Unie heeft ongeveer €4,1 miljard aan directe subsidies toegezegd, waarbij de gastlanden naar verwachting dat bedrag zullen evenaren. Dit brengt de totale publieke bijdrage op ongeveer €8,2 miljard. Dit ligt ver onder de oorspronkelijk genoemde totale envelop van €20 miljard .
• Tweefasige financieringsplanning: De uitbetalingen zijn gepland in twee fasen: 2028 en 2030. Critici betogen dat dit tijdschema betekent dat de financiering jaren zal arriveren nadat de infrastructuur dringend nodig is, aangezien de vraag naar AI-modeltraining nu al toeneemt .

Herhaalde vertragingen in de aanbesteding

De formele aanbestedingsprocedure is meerdere keren vertraagd:

• Aanvankelijk verwacht in het najaar van 2025
• Verschoof naar "begin 2026" (januari of februari)
• Daarna naar mei 2026
• Meest recent uitgesteld naar juli 2026

Ook de publicatie van de formele criteria voor de datacentra is door de Europese Commissie meerdere keren uitgesteld, wat bijdroeg aan de onzekerheid bij de inschrijvers .

Afnemende belangstelling uit het bedrijfsleven

Een eerste oproep tot het indienen van blijken van belangstelling in juni 2025 leverde maar liefst 76 voorstellen op uit 16 lidstaten, veel meer dan verwacht . Maar naarmate de financieringsonzekerheid en de herhaalde vertragingen hun tol eisten, is dat aantal aanzienlijk geslonken. In juni 2026 waren er naar verluidt nog maar ongeveer 10 serieuze inschrijvers bereid om zich onder de huidige voorwaarden te committeren .

De bredere context van soevereiniteit

Deze tegenslagen op het niveau van de gigafabrieken spelen zich af tegen een achtergrond van groeiende Europese bezorgdheid over technologische soevereiniteit.

• European Technological Sovereignty Package: Op 3 juni 2026 nam de Europese Commissie een alomvattende strategie aan die zich uitstrekt over halfgeleiders (Chpis Act 2.0), cloud en AI (Cloud and AI Development Act) en open source – allemaal gericht op het verminderen van de afhankelijkheid van niet-Europese technologie .
• Een Frans consortium dient een bod van €10 miljard in: In mei 2026 diende een consortium genaamd AION – bestaande uit Iliad SA, Orange SA, private-equityfirma Ardian, EDF en anderen – een bod van €10 miljard in voor de bouw van een groot AI-datacentrum in Frankrijk. Het is een van de grootste individuele private toezeggingen in het kader van de gigafabriekprocedure en vertegenwoordigt een aanzienlijke poging van de private sector om het gat te dichten dat is ontstaan door de onzekerheid in de publieke sector .
• Waarschuwingen uit de industrie: Nokia-CEO Pekka Lundmark heeft publiekelijk gewaarschuwd dat Europa het risico loopt onomkeerbaar achterop te raken in AI als het niet sneller investeert in infrastructuur . Andere Europese techleiders hebben deze zorg herhaald.
• Kritiek van wetgevers: Sommige Europarlementariërs hebben vraagtekens gezet bij de fundamenten van het plan. De Duitse Groenen-Europarlementariër Sergey Lagodinsky zei bijvoorbeeld: "Niemand kon mij uitleggen wat het verdienmodel is dat ze met deze gigafabrieken voor ogen hebben" .

Belangrijke onzekerheden

• Het exacte aantal resterende inschrijvers en de precieze timing van de volgende aanbestedingsronde blijven fluïde .
• De "tweetrapsstructuur met drie grotere en vier kleinere centra" is niet expliciet gedocumenteerd in officiële EU-bronnen. Het kan zijn dat het analistenprojecties of interne planning weerspiegelt die niet formeel is bevestigd. De officiële Raadsverordening (2026/150) en de EuroHPC JU-FAQ's beschrijven een gezamenlijk inkoopproces voor "maximaal 5" gigafabrieken zonder een tweetrapsverdeling te specificeren .

Samenvattend: het AI-gigafabriekplan van de EU is materieel afgeschaald van een visie van €20 miljard met vijf faciliteiten naar een beperkter programma met ongeveer €4,1 miljard aan directe EU-subsidies, herhaalde vertragingen die de aanbestedingsprocedure naar de zomer van 2026 hebben verschoven, en een scherpe daling van de bedrijfsinteresse van ongeveer 76 initiële inschrijvingen naar ongeveer 10 levensvatbare inschrijvers. Deze tegenslagen vallen samen met een bredere impuls voor Europese technologische soevereiniteit, zoals belichaamd in het 'Technological Sovereignty Package' van juni 2026 en onderstreept door waarschuwingen uit de industrie. Ondertussen vertegenwoordigt het bod van €10 miljard van het AION-consortium een belangrijke poging van de private sector om het gat te dichten dat is ontstaan door de onzekerheid in de publieke sector.