De verborgen klimaatvervuilers: wat zijn indirecte broeikasgassen?

Diep verscholen in de marges van het internationale klimaatbeleid bevindt zich een groep stoffen die een verrassend groot stempel op onze planeet drukken. Het gaat om indirecte broeikasgassen – stoffen zoals koolmonoxide (CO), stikstofoxiden (NOₓ) en niet-methaan vluchtige organische stoffen (NMVOS). Ze worden zo genoemd omdat ze, anders dan CO₂, niet zelf warmte vasthouden. In plaats daarvan zetten ze chemische reacties in gang die de concentratie van het agressieve broeikasgas troposferisch ozon verhogen .

Recente inzichten suggereren dat deze bijvangst van verbranding en industriële processen verantwoordelijk is voor ongeveer 15% van de huidige door de mens veroorzaakte opwarming . Omgerekend is dat zo'n 0,3°C die niet valt onder de officiële boekhouding van het Parijs-akkoord.

Van uitlaatgas naar opwarming

Om te begrijpen hoe dit mechanisme werkt, is het essentieel om het verschil te zien met de bekende directe broeikasgassen. Methaan en lachgas hebben een eigen, vaak krachtig, stralingseffect. Indirecte gassen zijn chemische voorlopers. In de atmosfeer reageren koolmonoxide en stikstofoxiden onder invloed van zonlicht tot ozon op leefniveau . Ozon hoog in de stratosfeer beschermt ons tegen UV-straling, maar ozon in de troposfeer is een krachtig broeikasgas en een schadelijke luchtverontreinigende stof .

Een modelstudie van NASA berekende de stralingsforcering van troposferisch ozon op 410 mW/m$^2$ sinds de pré-industriële tijd en schreef dit toe aan de toegenomen uitstoot van methaan (44%), stikstofoxiden (31%), koolmonoxide (15%) en NMVOS (9%) . Dit laat zien hoe groot het aandeel van de indirecte stoffen is in het ozonprobleem.

De beleidsblinde vlek

Waarom zijn deze gassen dan niet opgenomen in het Klimaatakkoord van Parijs of het Kyoto-protocol? De verdragen focussen primair op de langlevende, goed gemengde broeikasgassen: CO₂, methaan (CH₄), lachgas (N₂O) en de gefluoreerde gassen (F-gassen) . De complexe atmosferische chemie en regionale verschillen in de levensduur en verspreiding van indirecte gassen maken het lastig om ze in een universeel meetsysteem te vangen, zoals dat voor CO₂ bestaat .

Toch is het een omissie met gevolgen. Zo rapporteert de Britse emissie-inventaris, in lijn met internationale afspraken, wél de uitstoot van NOₓ, CO en NMVOS, juist omdat deze bijdragen aan de vorming van troposferisch ozon . Het zijn in feite de 'vergeten' broeikasgassen waarvan we de boekhouding al bijhouden.

De directe winst van reductie

Misschien wel het meest overtuigende argument om deze stoffen aan te pakken, is de snelheid waarmee het klimaat ervan profiteert. Omdat troposferisch ozon een kortlevend broeikasgas is – het blijft weken tot maanden in de lucht, niet eeuwen zoals CO₂ – leidt minder uitstoot van voorlopers vrijwel meteen tot minder ozonvorming en dus een afname van de stralingsforcering . Het is een van de weinige knoppen waar we als mensheid aan kunnen draaien voor verkoeling op de korte termijn, terwijl de langzame ontkoling van de energiesector doorzet .

Elke vermindering van stikstofoxiden en koolmonoxide is dus een dubbele winst: het remt de klimaatverandering op het tijdsbestek van jaren in plaats van decennia, en het verbetert direct de luchtkwaliteit en daarmee de volksgezondheid .

Conclusie

De opwarming van de aarde wordt niet alleen bepaald door CO₂-meters. De scheikundeles van de atmosfeer leert ons dat stoffen als stikstofoxiden en koolmonoxide, hoewel indirect, een substantiële bijdrage leveren aan het broeikaseffect. Ze omarmen in het klimaatbeleid is geen academische exercitie. Het is het dichten van een blinde vlek die, eenmaal aangepakt, snelle klimaatwinst én schonere lucht kan opleveren.