Zo herkent een baanbrekende, contactloze techniek valse Van Goghs: de 'vingerafdruk' in zijn penseelstreek

De echtheid van een kunstwerk bepalen is een samenspel van het geoefende oog van experts, onderzoek naar de herkomst en verschillende wetenschappelijke analyses. Onderzoekers van de Université Polytechnique Hauts-de-France hebben nu een baanbrekende tool aan dit arsenaal toegevoegd: fractaalwiskunde . Hun niet-invasieve methode analyseert de microscopische, driedimensionale textuur van het verfoppervlak en kan daarmee een echte Van Gogh onderscheiden van een bekwame imitatie. De techniek doorstond de vuurproef glansrijk: bij tests met acht schilderijen identificeerde het feilloos een bekende vervalsing, De Ploegers, en leverde het sterk bewijs voor de authenticiteit van Zonsondergang bij Montmajour, een werk waarover decennialang discussie bestond .

Hoe fractaalanalyse penseelstreken authenticeert

De methode kijkt niet naar kleur of compositie, maar puur naar het fysieke landschap van de verf. Hoge-resolutiebeelden van het schilderijoppervlak worden omgezet in gedetailleerde 3D-topografische kaarten. Hierop is de hoogte en diepte van élke penseelstreek te zien . Vervolgens wordt fractaalanalyse toegepast om de complexiteit en ruwheid van het oppervlak op verschillende schaalniveaus te kwantificeren. Dit proces onthult subtiele, consistente patronen in de penseelvoering van een kunstenaar – patronen die zo uniek zijn dat ze dienen als een 'morfologische handtekening', net zo persoonlijk als een vingerafdruk .

De techniek is bovendien volkomen contactloos. Er is geen fysiek contact, geen verfmonster of zelfs gespecialiseerde fotografie nodig. Hoge-resolutiecamera's volstaan, waardoor de methode ook veilig is voor de meest kostbare meesterwerken .

Testresultaten: een valse Van Gogh ontmaskerd, een meesterwerk bevestigd

De effectiviteit van de methode werd gedemonstreerd aan de hand van twee sleutelwerken :

• Vervalsing ontmaskerd: De Ploegers: Dit gedocumenteerde valse werk werd naast authentieke Van Goghs gelegd. De fractaalanalyse wees het met vlag en wimpel aan als een grote uitschieter. De textuur van de penseelstreken vertoonde simpelweg geen enkele gelijkenis met die van Van Goghs bevestigde schilderijen.
• Betwist werk bevestigd: Zonsondergang bij Montmajour: Dit schilderij was jarenlang omstreden voordat het recent door traditionele experts werd erkend. De fractaalanalyse sloot naadloos aan bij deze toeschrijving en plaatste het werk perfect binnen Van Goghs bekende oeuvre. De test leverde onafhankelijk, kwantitatief bewijs ter ondersteuning van de officiële authenticatie.

Het bredere onderzoek analyseerde de oppervlakken van acht Van Gogh-schilderijen uit zijn Nederlandse en Franse periodes. Het bevestigde met succes de echtheid van het lang betwiste werk, terwijl het de bekende vervalsing correct signaleerde .

Verder dan 2D: waarom 3D-textuur het verschil maakt

Dit werk betekent een belangrijke breuk met eerdere wiskundige methoden voor kunstauthenticatie. Eerdere digitale technieken hebben Van Goghs werk geanalyseerd met 'geometric tight frame'-stylometrie, statistieken van richtingstexturen uit 2D-beelden, penseelstreek-textonanalyse en machine learning-classificaties van penseelstreekkenmerken .

Wat de nieuwe methode onderscheidt, is de focus op oppervlaktetopografie – het daadwerkelijke 3D-reliëf van de verf – in plaats van een 2D-plaatje ervan . Een penseelstreek is namelijk meer dan een gekleurde vorm; het is een fysiek spoor van de handbeweging van de kunstenaar, met een uniek profiel van hoogte, diepte en ruwheid. Deze topografische informatie levert een fundamenteel andere en aanvullende gegevensbron op naast de traditionele 2D-beeldanalyse. Ze legt als het ware de fysieke kinetiek van de schildertechniek bloot .

Een versterking, niet de vervanger, van menselijke expertise

De onderzoekers zijn er helder over: hun techniek is bedoeld als een krachtige aanvulling op de genuanceerde wereld van traditionele kunstauthenticatie, niet als een vervanging ervan . De gouden standaard voor het vaststellen van de legitimiteit van een schilderij blijft een opeenstapeling van bewijsmateriaal: onderzoek naar historische bronnen, archiefdocumenten, het doek, de pigmenten, de grondlaag, de signatuur, de staat van het werk en de restauratiegeschiedenis .

Hoofdonderzoeker Francois Berkmans stelt: "Fractaalanalyse geeft ons een meetbare vingerafdruk van de penseelvoering van een kunstenaar, zonder dat we het schilderij hoeven te bemonsteren of te verstoren. Deze aanpak vervangt traditionele expertise niet, maar versterkt die aanzienlijk" . Door een objectieve, meetbare laag van oppervlaktetopografie-analyse toe te voegen aan de gereedschapskist van de kunsthistoricus, kunnen musea, verzamelaars en veilinghuizen tot betrouwbaardere conclusies komen. Vooral in combinatie met complementaire analyses zoals chemisch pigmentonderzoek wordt het bewijs steeds waterdichter .