De radicale EU-aanpak om stroom goedkoper te belasten dan gas

Begin 2025 lanceerde de Europese Commissie een grootschalig offensief om de energiekosten op het continent fundamenteel te herzien. Het Actieplan voor Betaalbare Energie was het startschot voor een reeks wetgevingsinitiatieven die een hardnekkige paradox moesten doorbreken: schone, lokaal opgewekte elektriciteit werd consequent zwaarder belast dan geïmporteerde, vervuilende fossiele brandstoffen. De plannen kregen in 2026 een forse duw in de rug door het Citizens’ Energy Package en het noodplan AccelerateEU, nadat een geopolitieke crisis de economische noodzaak van hervormingen onmiskenbaar maakte .

De kern van het probleem: stroom zwaarder belast dan gas

Jarenlang werkten de Europese prijssignalen stilletjes tegen de eigen klimaatdoelen in. Belastingen en heffingen bepalen gemiddeld zo'n 25% van wat huishoudens voor stroom betalen, tegenover 15% voor bedrijven . In bijna alle lidstaten wordt elektriciteit fiscaal zwaarder belast dan aardgas — precies de brandstof die het moet vervangen voor verwarming en industrie . In de eerste helft van 2025 lagen de belastingen en heffingen op elektriciteit gemiddeld ongeveer dubbel zo hoog als die op gas. In Kroatië was de stroombelasting zelfs ongeveer 14 keer hoger dan de gasbelasting .

De voorgestelde oplossing van de Commissie draait de belastinghiërarchie volledig om: elektriciteit moet lager worden belast dan fossiele brandstoffen . Het belangrijkste wetgevende vehikel hiervoor is de geplande herziening van de Richtlijn Energiebelastingen (ETD). Het nieuwe raamwerk koppelt belastingtarieven aan energie-inhoud en milieuprestaties in plaats van aan volume, waardoor fossiele subsidies effectief verdwijnen en schone stroom het logische én goedkopere alternatief wordt .

De ETD-herziening geeft lidstaten ook de ruimte om de stroombelasting te verlagen tot nul voor energie-intensieve industrieën en, waar juridisch mogelijk, voor huishoudens . Deze structurele verschuiving moet hand in hand gaan met kortetermijnmaatregelen die de Commissie landen aanmoedigt om direct te nemen.

Wat de plannen in de praktijk voorstellen

Het pakket aan maatregelen werkt via verschillende, onderling verbonden sporen:

1. Elektriciteitsbelasting voor huishoudens naar het EU-minimum

De Commissie roept lidstaten op om de stroombelasting te verlagen tot de minimumniveaus die het huidige EU-recht toestaat . Voor particuliere consumenten is dat 0,1 cent per kWh; voor bedrijven 0,05 cent per kWh . Veel landen zitten daar ruim boven. Duitsland bijvoorbeeld belast huishoudstroom met 2,05 cent per kWh .

Als alle lidstaten hun nationale stroombelastingen verlagen tot het EU-minimum, kunnen huishoudrekeningen met tot 14% dalen. Dat scheelt gemiddeld zo'n €200 per jaar .

2. Belastingen schrappen voor de meest kwetsbaren

Voor kwetsbare huishoudens en energie-intensieve sectoren gaat de Commissie nog een stap verder. Ze raadt lidstaten aan de elektriciteitsbelasting volledig af te schaffen of te minimaliseren. Het beleidsinstrumentarium omvat gerichte inkomenssteun, energievouchers, sociale tarieven en verlaagde accijnzen . EU-landen hebben nu al juridische mogelijkheden om nultarieven of verlaagde tarieven toe te passen voor degenen die het hardst worden geraakt. De Commissie zet actief in op het benutten van die ruimte .

3. Nettarieven hervormen om elektrificatie te stimuleren

Een fors deel van de stroomprijs wordt bepaald door netwerkkosten. De Commissie werkt aan een speciale Aanbeveling over toekomstbestendige nettarieven. Het doel is tariefstructuren zo te herontwerpen dat ze de totale systeemkosten verlagen en flexibiliteit belonen, in plaats van elektrificatie en eigen opwekking te bestraffen . De prijslogica moet worden omgekeerd: elektriciteit goedkoper maken in verhouding tot gas, terwijl de netkosten op een eerlijke en efficiënte manier worden gedekt .

4. Snellere uitrol van slimme meters en energierechten voor burgers

Het Citizens' Energy Package, dat in maart 2026 werd onthuld, zet consumenten nadrukkelijk centraal. Het bevat concrete acties om mensen te helpen hun eigen schone energie op te wekken, op te slaan, te delen en te verkopen — allemaal afhankelijk van een brede uitrol van slimme meters en digitale netinfrastructuur . Het pakket dringt ook aan op een snellere implementatie van bestaande bepalingen uit de Elektriciteitsrichtlijn over slim meten, dynamische prijzen en energiedelen .

5. Noodhulp via het AccelerateEU-plan

Het in april 2026 gepresenteerde AccelerateEU-plan voegt een crisisresponslaag toe. Het omvat energievouchers, gecoördineerde gasopslag, vraagverminderingsmaatregelen, flexibelere staatssteun en een grondstoffenplatform. Allemaal gericht op huishoudens en industrieën die lijden onder acute prijsstijgingen .

Waarom nu: het Midden-Oostenconflict als noodgedwongen versneller

De urgentie achter deze hervormingen is niet alleen ideologisch. Ze is economisch, tastbaar en loopt in de miljarden.

De escalatie van de oorlog in Iran en het bredere Midden-Oostenconflict begin 2026 raakt Europa's energie-importerende economie hard. Alleen al in de eerste 44 dagen steeg de Europese importrekening voor fossiele brandstoffen met meer dan €22 miljard — zonder dat er één extra molecuul energie werd ingevoerd . Tegen eind maart waren de gasprijzen in de EU met ongeveer 70% gestegen en de olieprijzen met zo'n 50% .

De Europese Centrale Bank waarschuwde dat het kortetermijneffect op het mondiale olieaanbod groter is dan de drie voorgaande energiecrises van 1973, 1979 en 2022 samen . De Straat van Hormuz, waar normaal gesproken naar schatting 25% van de wereldwijde olie over zee passeert, was functioneel gesloten. Schepen moesten uitwijken naar langere, duurdere routes, wat de logistieke kosten met 30% tot 50% opdreef .

Nog schrijnender was de waarschuwing van Energiecommissaris Dan Jørgensen dat de prijzen "voorlopig niet zullen dalen", zelfs als de gevechten onmiddellijk zouden stoppen . Het conflict legde Europa's hardnekkige kwetsbaarheid bloot, ondanks aanzienlijke vooruitgang bij het terugdringen van Russisch gas van 45% van de leveringen in 2022 tot 12% in 2025 . In 2025 importeerde de EU nog voor naar schatting €340 miljard aan fossiele brandstoffen, waardoor het zwaar blootstaat aan wereldwijde prijsschokken .

Een aparte pijler: het Sociaal Klimaatfonds en het Litouwse plan

Naast de fiscale en regelgevende hervormingen is er een parallel instrument actief. Het Sociaal Klimaatfonds, opgezet onder het 'Fit for 55'-pakket van de EU, sluist geld rechtstreeks naar lidstaten om kwetsbare huishoudens te beschermen tijdens de energietransitie. Landen dienen nationale Sociale Klimaatplannen in om toegang te krijgen tot financiering voor woningrenovatie, schone verwarming en duurzaam vervoer. Het goedgekeurde plan van Litouwen omvat een toewijzing van ongeveer €884 miljoen, al moet het precieze bedrag onafhankelijk worden geverifieerd aan de hand van de officiële goedkeuringsbeslissing van de Commissie of de aankondiging van de Litouwse overheid .

Wat het betekent voor huishoudens en bedrijven

Bij volledige implementatie van de voorgestelde maatregelen kan het gemiddelde Europese huishouden een 14% lagere elektriciteitsrekening tegemoet zien (zo'n €200 per jaar). Energie-intensieve industrieën krijgen de flexibiliteit om onder nul- of miniemtarieven te opereren, wat hun concurrentiepositie ten opzichte van mondiale rivalen verbetert .

De totale besparingen van een groener, slimmer en flexibeler energiesysteem worden geraamd op €45 miljard in 2025, oplopend tot €130 miljard per jaar in 2030 en €260 miljard in 2040 .

Cruciaal is dat het succes van deze hervormingen sterk afhangt van actie door de lidstaten. De Commissie kan lagere belastingen en slimmere nettarieven aanbevelen, maar de uiteindelijke beslissingen over belastingen, heffingen en vergunningverlening liggen bij de nationale regeringen .