Iran onder 'onzichtbaar leiderschap': hoe het land wordt bestuurd onder Mojtaba Khamenei

Sinds hij de macht heeft overgenomen, is Mojtaba Khamenei niet meer in het openbaar verschenen. Inlichtingendiensten en media melden dat hij gewond raakte bij de aanval waarbij zijn vader omkwam, en dat hij herstellende is op een zwaar beveiligde locatie.

Volgens functionarissen en bronnen rondom zijn entourage zou hij ernstige brandwonden en beenverwondingen hebben opgelopen die meerdere operaties vereisten. Sommige berichten zeggen dat hij een prothese nodig heeft en dat hij moeilijk kan praten vanwege gezichtsletsel. Niet alle details zijn echter onafhankelijk geverifieerd.

Uit angst dat elektronische communicatie of bezoeken van functionarissen zijn locatie aan buitenlandse inlichtingendiensten prijsgeven, is de toegang tot hem naar verluidt sterk beperkt.

Analisten spreken daarom wel van een ‘onzichtbaar leiderschap’: een opperste leider die formeel aan het hoofd staat, maar zelden verschijnt en alleen via indirecte kanalen communiceert.

Regeren via handgeschreven boodschappen

Om elektronische surveillance te omzeilen, zou Mojtaba Khamenei een low-tech communicatiesysteem gebruiken: handgeschreven instructies die door vertrouwde koeriers worden bezorgd.

Berichten worden met de hand geschreven, verzegeld en via een keten van tussenpersonen – soms over lange afstanden per auto of motor – bij regeringsfunctionarissen of militaire commandanten gebracht. Antwoorden keren langs dezelfde weg terug.

Deze methode is bedoeld om onderschepping of plaatsbepaling door geavanceerde surveillancesystemen te voorkomen.

Hoewel het veilig is, vertraagt het ook de communicatie en beperkt het hoe direct de opperste leider het dagelijks bestuur kan aansturen.

De opkomst van een veiligheidsstaat-inner circle

Door Mojtaba’s isolement en beperkte communicatie verschuift het zwaartepunt naar collectief leiderschap van hoge militaire en politieke figuren.

In plaats van één dominante autoriteit worden belangrijke beslissingen over oorlogsstrategie, diplomatie en interne veiligheid steeds meer bepaald door een kleine groep machtige functionarissen die nauw verbonden zijn met de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC).

In rapporten en analyses worden onder anderen de volgende figuren genoemd:

• Ahmad Vahidi, een topman op het gebied van veiligheid die naar verluidt fungeert als doorgeefluik tussen de verborgen leider en andere functionarissen.
• Mohammad‑Bagher Ghalibaf, een prominente politieke leider die betrokken is bij de coördinatie van de publieke en politieke boodschap van het regime.
• Gholam‑Hossein Mohseni‑Ejei, hoofd van de rechterlijke macht en eveneens een invloedrijk figuur in het leiderschapsnetwerk.

Deze groep wordt vaak omschreven als een hechte ‘band of brothers’ van veiligheidseliten die de instructies van de opperste leider vertalen naar operationele beslissingen.

Waarom Mojtaba’s gezag zwakker is dan dat van zijn vader

Analisten wijzen erop dat Mojtaba’s positie fundamenteel verschilt van die van zijn vader.

Ali Khamenei had meer dan dertig jaar de tijd om zijn gezag op te bouwen binnen de religieuze instellingen, de militaire leiding en de politieke fracties van Iran. Die lange ambtstermijn stelde hem in staat om geschillen tussen rivaliserende groepen binnen het regime te beslechten.

Mojtaba daarentegen kampt met verschillende structurele beperkingen:

• Minder religieuze legitimiteit en een kortere politieke staat van dienst.
• Fysiek isolement door verwondingen en veiligheidsmaatregelen.
• Indirecte communicatie, wat de besluitvorming vertraagt en het persoonlijk gezag uitholt.

Sommige inlichtingenrapporten stellen dat hij nog steeds een ‘cruciale rol’ speelt in het vormgeven van de Iraanse strategie in het lopende conflict en de onderhandelingen.

Maar diezelfde rapporten geven aan dat het leiderschap in Iran nu meer versnipperd is, en dat de IRGC en hoge politieke functionarissen meer invloed uitoefenen dan voorheen.

Een systeem dat nog altijd wordt gekenmerkt door onzekerheid

Zelfs maanden na de leiderschapswissel blijft het onduidelijk hoeveel directe controle Mojtaba Khamenei daadwerkelijk heeft over het Iraanse beleid.

Wat uit de beschikbare berichtgeving naar voren komt, is een hybride machtsstructuur:

• Mojtaba Khamenei is de formele opperste autoriteit van de Islamitische Republiek.
• Een kleine kring van veiligheids- en politieke elites neemt de meeste praktische beslissingen.
• De communicatie tussen beiden verloopt via ongewoon geheime en low-tech kanalen.

Het resultaat is een leiderschapssysteem dat veel gedecentraliseerder – en meer gemilitariseerd – lijkt dan het systeem dat onder Ali Khamenei bestond.

Of die constructie tijdelijk is of het nieuwe normaal wordt voor het Iraanse politieke bestel, blijft een open vraag.