Niet alleen de olieprijs stijgt: ook de veilige levering van elk vat wordt duurder

Olie is pas werkelijk beschikbaar als een vat kan worden geladen, verzekerd, vervoerd en afgeleverd. Juist die keten staat onder druk door aanvallen op de scheepvaart rond de Straat van Hormuz en de tijdelijke sluiting van Saudi-Arabiës East-West-pijpleiding. Daardoor is logistiek niet langer een bijkomende kostenpost, maar een belangrijk deel van de olieprijs.1721

Een cruciale Saudische omweg viel tijdelijk weg

De East-West-pijpleiding loopt dwars door Saudi-Arabië naar de Rode Zee. De leiding biedt producenten een manier om olie uit te voeren zonder afhankelijk te zijn van de Straat van Hormuz, de strategische zeestraat tussen Iran en Oman.

Saudische functionarissen meldden dat de pijpleiding tijdelijk was stilgelegd na droneaanvallen vanuit Iraaks grondgebied op 10 en 11 september.2223 Dat is belangrijk omdat niet alleen de productie in het geding kwam: ook een noodroute die juist bedoeld is om Hormuz te omzeilen, werd kwetsbaar.

Volgens Reuters schatten handelaren en Saudische afnemers dat de voorraden in Yanbu, de exporthaven aan de Rode Zee, de uitvoer slechts vijf tot zeven dagen zouden kunnen ondersteunen als de pijpleiding gesloten bleef.21

Voor afnemers betekent dit dat de prijs van een oliesoort op papier niet meer volstaat. De laadlocatie, veilige vaart, beschikbaarheid van tankers en verzekeringskosten wegen zwaarder mee in de keuze voor een lading.

De afleverprijs wordt bepalender dan de benchmark

Wanneer toegang tot tankers schaars of riskant wordt, kan vracht de ogenschijnlijke prijswinst van goedkopere olie volledig wegvagen. Voor raffinaderijen in Azië gaat het daarom steeds meer om de totale kosten van een afgeleverde lading, niet alleen om de prijs aan de exportterminal.

Dat verschuift de prikkels in de handel:

• Veilige en bereikbare ladingen worden meer waard. Olie die via een werkende route kan worden geladen, kan een premie opleveren, ook als een alternatief op de markt goedkoper lijkt.
• Vervanging van ver weg is minder voorspelbaar. Olie van buiten de Golf kan de afhankelijkheid verminderen, maar lange vaarroutes maken kopers gevoeliger voor vrachtprijzen en het tekort aan beschikbare schepen.
• Pijpleidingen en havens bewegen de markt. De uitval van de East-West-pijpleiding liet zien dat ook alternatieven voor Hormuz operationele knelpunten kunnen worden.

Het Internationaal Energieagentschap (IEA) meldde medio september dat Brent rond 105 dollar per vat noteerde: 21 dollar hoger dan begin augustus en 45% boven het niveau van vóór de oorlog. De organisatie wees er ook op dat prijzen voor fysieke olie aanzienlijk hoger lagen.41

Geopolitieke premie duwt benchmarkprijzen omhoog

De oliebenchmarks liepen op naarmate het conflict zich uitbreidde en exportcorridors opnieuw onder druk kwamen. Op 14 september sloot Brent op 105,68 dollar per vat en WTI, de Amerikaanse benchmark, op 101,39 dollar na aanvallen op Saudische energie-infrastructuur en schepen in het Midden-Oosten.17 In latere handel stegen Brent en WTI respectievelijk tot 108,48 en 103,58 dollar.45

In China gaf de binnenlandse termijnmarkt een nog scherper signaal over de zorg rond snelle levering. In yuan geprijsde oliefutures op de Shanghai International Energy Exchange stegen naar een record van 929,4 yuan, omgerekend ongeveer 138,50 dollar per vat. Dat is het hoogste niveau sinds de start van dit contract in 2018.35

Die koerssprongen bewijzen niet dat er een permanent nieuwe ondergrens voor olieprijzen is. Ze laten wel zien hoe snel de markt een hogere premie rekent wanneer de zekerheid van aanvoerroutes verslechtert. Berichten over veiliger doorvaart, herstelwerk of diplomatie kunnen die premie verlagen; nieuwe aanvallen of een langdurige storing kunnen haar juist verlengen.

Japan staat voor de zwaarste importtest

Japan is bijzonder kwetsbaar. Ongeveer 95% van zijn olie-import komt uit het Midden-Oosten, waarvan historisch circa 70% via de Straat van Hormuz wordt vervoerd.23 Het land beschikt volgens Reuters over noodvoorraden die overeenkomen met 254 dagen verbruik, een aanzienlijk buffer voor de korte termijn.2

Maar voorraden lossen het fundamentele inkoopprobleem niet op. Vervangende olie moet beschikbaar zijn, tegen een concurrerende prijs worden aangeboden, passen bij de installaties van raffinaderijen en ook fysiek geleverd kunnen worden. Als meerdere Aziatische kopers tegelijk op zoek gaan naar dezelfde vaten van buiten de Golf of buiten Hormuz, loopt de afleverprijs van die alternatieven op.

Japan heeft op beleidsniveau al gereageerd. Het plan voor een weerbaarder energiesysteem voorziet onder meer in steun voor pijpleidingprojecten die Hormuz kunnen omzeilen.1

China heeft koopkracht, maar geen volledige bescherming

De recordprijs van Chinese oliefutures wijst erop dat ook Chinese raffinaderijen meer betalen voor ladingen die snel en betrouwbaar leverbaar zijn.35 Als grootste olie-importeur ter wereld kan China uit een brede groep producenten inkopen, maar duurdere vracht en beperkte vaarroutes verhogen de kosten van olie uit bijvoorbeeld het Atlantische Bekken.

De kernvraag is dus niet of er in theorie alternatieven bestaan. Het gaat erom of voldoende volumes tijdig bij Chinese raffinaderijen kunnen arriveren tegen een prijs waarbij verwerking nog rendabel is. Bij een langdurige verstoring stijgen daardoor de kosten van grondstoffen en wordt direct leverbare olie met een veilige route waardevoller.

Amerikaanse olie helpt, maar vervangt de Golf niet volledig

Amerikaanse olie omzeilt de flessenhals bij Hormuz en kan de Aziatische vraag deels opvangen. Toch blijft het een optie met een lange vaartijd. Zodra tankertarieven en risico's op de route stijgen, kan vracht een groot deel van het prijsverschil met andere oliesoorten opslokken.

Voor Aziatische raffinaderijen kan een beter bereikbare lading daardoor aantrekkelijker zijn dan olie met een lagere nominale prijs. In een markt die door logistiek wordt gedreven, is de concurrerendste olie niet altijd de goedkoopste soort, maar de lading met de minste onzekerheid over route, timing en verzekering.

Waar de markt nu op let

De doorslaggevende factor is de duur van de verstoringen. Als de East-West-pijpleiding snel terugkeert en de doorvaart veiliger wordt, kunnen de uitzonderlijk hoge vracht- en risicopremies afnemen. Houden de problemen aan, dan worden de gevolgen structureler: aanhoudende concurrentie om olie van buiten de Golf, afbouw van voorraden, mogelijk lagere raffinagevolumes en hogere afleverprijzen in heel Azië.

De boodschap van de markt is voorlopig helder: energiezekerheid wordt niet alleen aan de bron geprijsd, maar bij elke schakel tussen producent en raffinaderij.