IEA-release vertraagt: strategische oliereserves bieden geen snelle oplossing voor dieseltekort

De noodmaatregel van het Internationaal Energieagentschap (IEA) is verschoven van een recordaankondiging naar een tragere en selectieve onttrekking uit de strategische oliereserves. In juli hadden lidstaten 300 miljoen van de 400 miljoen beschikbaar gestelde vaten vrijgegeven. Die maand kwamen daar nog 26 miljoen vaten bij, waardoor meer dan 100 miljoen vaten van de gezamenlijke toezegging ongebruikt bleven. 6

De vrijgave vormt een buffer, maar kan de fysieke infrastructuur die ruwe olie omzet in leverbare brandstof niet vervangen. Dat verklaart waarom de wereldwijde voorraden verder terugliepen en waarom met name de dieselmarkt uitzonderlijk krap bleef.

Wat veranderde er na het besluit van maart?

Op 11 maart besloten alle 32 IEA-leden om 400 miljoen vaten beschikbaar te stellen. Het was de grootste gecoördineerde vrijgave van noodvoorraden in de geschiedenis van het agentschap. 27 De maatregel moest een markt kalmeren die werd geconfronteerd met zware verstoringen door het conflict en sterk verminderde transportstromen via belangrijke zeeroutes.

Het tempo is sindsdien afgenomen. Overheidsvoorraden werden in juli gemiddeld met 750.000 vaten per dag aangesproken, tegenover 1,5 miljoen vaten per dag in juni en 2,5 miljoen vaten per dag in mei. Minder onttrekkingen door de Verenigde Staten en landen in de regio Azië-Pacific droegen bij aan die vertraging. Voor de resterende toegezegde volumes was nog geen nieuw tijdschema vastgesteld. 6

De totale reservepositie blijft omvangrijk: IEA-leden beschikken over meer dan 1 miljard vaten aan door overheden gecontroleerde noodvoorraden. 119 Maar dat betekent niet dat al die olie snel beschikbaar is op de plekken waar de behoefte het grootst is.

Waarom de voorraden toch daalden

De noodvrijgave is kleiner dan de aanbodschok die zij probeert op te vangen. De cumulatieve verliezen aan olieaanvoer uit het Midden-Oosten liepen op tot meer dan 1,3 miljard vaten. Tegelijkertijd daalde de gemiddelde doorvoer door de Straat van Hormuz in maart, april en mei naar 2,7 miljoen vaten per dag, tegenover ongeveer 20 miljoen vaten per dag vóór het conflict. 18

Volgens het IEA namen de zichtbare wereldwijde olievoorraden in juli af met 69 miljoen vaten, oftewel 2,2 miljoen vaten per dag. Die daling kwam vrijwel volledig voor rekening van olie die zich op zee bevond. Dat wijst erop dat het probleem niet alleen draait om de hoeveelheid olie die bestaat, maar ook om de vraag of die olie veilig door het logistieke netwerk kan bewegen.

Eind juli waren de zichtbare voorraden gedaald tot minder dan 7,9 miljard vaten. Het IEA verwachtte bovendien voor het derde kwartaal een wereldwijd olietekort van 1,8 miljoen vaten per dag. 26

Kort gezegd: noodvoorraden kunnen de cijfers tijdelijk ondersteunen, terwijl de fysieke beschikbaarheid verslechtert. Olie in opslagtanks kan geblokkeerde routes, gestrande ladingen, beschadigde infrastructuur of langere omvaarroutes rond maritieme knelpunten niet onmiddellijk compenseren.

Het verschil tussen ruwe olie en brandstof

De belangrijkste beperking is het verschil tussen ruwe olie en afgewerkte aardolieproducten. IEA-leden moeten voorraden aanhouden ter hoogte van minstens 90 dagen netto-import. Die verplichting geldt zowel voor ruwe olie als voor geraffineerde producten. 20 De gezamenlijke noodvrijgave bestaat echter grotendeels uit ruwe olie, terwijl de Europese bijdragen zwaarder leunen op geraffineerde producten. 17

Ruwe olie is pas bruikbaar voor consumenten nadat zij een werkende raffinaderij heeft bereikt, daar is verwerkt en vervolgens via havens en distributienetwerken naar afnemers is vervoerd. Elk van die stappen kan een flessenhals vormen. Het IEA heeft aangegeven dat de raffinageactiviteit en de beschikbaarheid van olieproducten minder sterk zijn hersteld dan de leveringen van ruwe olie. 19

Dat verklaart de uiteenlopende ontwikkeling van ruwe olie en brandstoffen. De Amerikaanse diesel-crack — de premie van diesel ten opzichte van de ruwe olie waaruit diesel wordt gemaakt — bereikte op 17 augustus een record van 102,20 dollar per vat. 48 Het IEA meldde daarnaast dat de wereldwijde verwerking van ruwe olie in raffinaderijen in juli gemiddeld 80,9 miljoen vaten per dag bedroeg. Dat was ongeveer 5 miljoen vaten per dag minder dan een jaar eerder. 48

Volgens berichtgeving viel meer dan 20% van de raffinagecapaciteit in het Midden-Oosten uit, terwijl de brandstofexport werd beperkt door de verstoring rond de Straat van Hormuz. 47 In zo’n situatie kan extra ruwe olie een verdere scherpe stijging van de olieprijs afremmen, maar zij kan verloren raffinagecapaciteit of geblokkeerde scheepvaartroutes niet snel herstellen.

Wat kunnen de resterende reserves wel doen?

De meer dan 1 miljard vaten aan door overheden gecontroleerde reserves kunnen nog altijd een belangrijke verzekering vormen. Afhankelijk van de locatie en de beschikbare logistiek kunnen ze:

• een deel van de weggevallen aanvoer van ruwe olie vervangen;
• de druk op raffinaderijen buiten het verstoorde gebied verminderen;
• een scherpere stijging van de prijs van ruwe olie temperen;
• tijd kopen voor het omleiden van ladingen, het herstellen van installaties en het beperken van de vraag.

Hun effect is kleiner wanneer het onmiddellijke tekort betrekking heeft op een geraffineerd product in plaats van op ruwe olie. De resterende circa 100 miljoen vaten van de toezegging uit maart zouden, als ze gelijkmatig worden vrijgegeven, overeenkomen met ongeveer 56 dagen van een tekort van 1,8 miljoen vaten per dag. Dat is echter alleen een vergelijking van volumes. De daadwerkelijke verlichting hangt af van het type ruwe olie, de locatie van de voorraden, de beschikbare raffinagecapaciteit en de mogelijkheid om de daaruit geproduceerde brandstoffen te vervoeren. 626

Ook de huidige opstelling van het IEA is relevant. Directeur-generaal Fatih Birol zei in augustus dat een tweede noodvrijgave "vooralsnog" niet werd besproken. Het agentschap meldde dat na de actie van maart ongeveer 80% van de strategische reserves resteerde. 5

Waar moet de markt richting de winter op letten?

De doorslaggevende vraag is niet alleen of het IEA nog meer vaten vrijgeeft. Belangrijker is of extra voorraden gericht kunnen worden ingezet op het deel van de keten waar de druk het hoogst is.

De meest effectieve aanpak zou beschikbare voorraden van geraffineerde producten prioriteit geven, naast ruwe-oliekwaliteiten die geschikt zijn voor operationele raffinaderijen. Ook zijn leveringspunten nodig die verbonden zijn met functionerende havens en transportcorridors.

Zolang de scheepvaart en raffinaderijen niet normaal functioneren, zal een grotere vrijgave van ruwe olie vooral het algemene olie-evenwicht stabiliseren. Het effect op tekorten aan diesel, kerosine of benzine blijft dan beperkter.

De noodvoorraad werkt daarmee wel als schokdemper, maar niet als vervanging van de normale toeleveringsketen. De resterende reserves vormen een waardevolle brug bij een langdurige crisis — geen snelle oplossing voor een brandstoftekort dat is ontstaan door verstoorde scheepvaart en raffinage.