Meer zorgpersoneel dan ooit — en toch zijn er wereldwijd nog 34,4 miljoen nodig

Het wereldwijde zorgpersoneel is tussen 1990 en 2023 bijna verdrievoudigd: van 40,9 miljoen naar 122,1 miljoen mensen. Vrouwen waren de belangrijkste motor achter die groei en vormden in 2023 68,9% van het totale personeelsbestand. Toch heeft die uitbreiding niet geleid tot een gelijkwaardig of overal toereikend zorgsysteem. Vrouwen werken nog steeds vooral in de verpleegkunde, verloskunde en andere zorgtaken die gemiddeld minder loon, aanzien en toegang tot leidinggevende functies bieden.

Tegelijkertijd hebben veel regio’s nog altijd onvoldoende personeel om essentiële zorg te leveren. Een nieuwe analyse op basis van de Global Burden of Disease-studie 2023 schat dat wereldwijd nog 34,4 miljoen artsen, verpleegkundigen, verloskundigen, tandartsen en apothekers nodig zijn om een gematigd niveau van universele zorgdekking te bereiken. In de analyse betekent dat een score van minstens 80 op 100 voor effectieve zorgdekking.

Een veel groter personeelsbestand, maar geen gelijkere verdeling

In 20 verschillende beroepsgroepen in de zorg nam het geschatte wereldwijde personeelsbestand tussen 1990 en 2023 met 81,2 miljoen mensen toe. In 2023 bestond het onder meer uit ongeveer:

• 33,2 miljoen verpleegkundigen en verloskundigen
• 15,1 miljoen artsen
• 7,6 miljoen community health workers, oftewel lokale gezondheidswerkers
• 6,8 miljoen apothekers en farmaceutische assistenten
• 6,1 miljoen tandartsen en tandheelkundige assistenten

Vrouwen waren cruciaal voor deze groei. Hun grotere aanwezigheid heeft zich echter niet vertaald in een evenredige invloed binnen het zorgsysteem. In de geraamde cijfers vormden vrouwen de meerderheid onder verpleegkundigen, verloskundigen en lokale gezondheidswerkers, terwijl minder dan de helft van de artsen vrouw was. Volgens de beschikbare schattingen was 43,9% van de artsen vrouw, tegenover 80,7% van de verpleegkundigen, 96,0% van de verloskundigen en 89,5% van de lokale gezondheidswerkers.

Dat patroon wijst op een gendergebonden taakverdeling. Vrouwen zijn sterk vertegenwoordigd in essentieel uitvoerend en zorgend werk, maar minder in functies die doorgaans meer loon, gezag en zeggenschap bieden. Alleen het aantal zorgmedewerkers tellen kan daardoor een vertekend beeld geven: het zegt niet wie het werk doet, hoe dat werk wordt gewaardeerd en wie de prioriteiten bepaalt.

Een zorgsysteem kan dus flink groeien zonder automatisch eerlijker, effectiever of beter in staat te worden om ervaren professionals vast te houden.

Waarom er volgens de analyse nog 34,4 miljoen mensen nodig zijn

De analyse definieert een tekort niet simpelweg als het aantal onvervulde vacatures. Onderzoekers vergeleken de personeelsdichtheid met de laagste waargenomen dichtheid in landen die een score van 80 of hoger haalden op de index voor effectieve universele zorgdekking. De uitkomst zijn empirische referentiewaarden die verband houden met de daadwerkelijke zorgdekking — geen vaste personeelsnorm die voor elk land hetzelfde geldt.

Op basis van die benchmarks waren in 2023 wereldwijd naar schatting de volgende aanvullingen nodig:

Beroepsgroep	Geschat extra aantal benodigde zorgprofessionals
Artsen	7,1 miljoen
Verpleegkundigen en verloskundigen	23,9 miljoen
Tandartsen	1,8 miljoen
Apothekers	1,6 miljoen
Totaal	34,4 miljoen

Het grootste deel van het tekort ligt bij verpleegkundigen en verloskundigen. Hun geschatte tekort is meer dan drie keer zo groot als dat van artsen. Dat onderstreept waarom personeelsbeleid niet uitsluitend moet draaien om het opleiden van meer artsen. Eerstelijnszorg, verpleegkunde, verloskunde, mondzorg, farmacie en zorg in de gemeenschap dragen allemaal bij aan effectieve zorgdekking.

De referentiewaarden voor personeelsdichtheid zijn veranderd

Een eerdere analyse op basis van GBD-gegevens uit 2019 schatte dat landen minimaal de volgende aantallen zorgprofessionals per 10.000 inwoners nodig hadden voor een score van 80 op de index voor effectieve universele zorgdekking:

• 20,7 artsen
• 70,6 verpleegkundigen en verloskundigen
• 8,2 medewerkers in de mondzorg
• 9,4 medewerkers in de farmacie

De nieuwere analyse komt uit op andere waargenomen drempels: ongeveer 23,8 artsen, 64,5 verpleegkundigen en verloskundigen, 5,2 tandartsen en 5,6 apothekers per 10.000 inwoners.

Dat is geen directe tegenspraak en betekent ook niet dat er één onveranderlijke wereldwijde norm bestaat. De onderzoeken gebruiken verschillende gegevensjaren en schattingsmethoden. De recente aanpak kijkt naar de laagste waargenomen personeelsdichtheid in landen die de UHC-drempel halen, terwijl de eerdere studie minimumwaarden berekende binnen een eigen model. Veranderingen in gegevensdekking, prestaties van landen en methodologie kunnen daardoor zowel de drempel als het berekende tekort beïnvloeden.

Zuid-Azië heeft het grootste tekort in absolute aantallen

Zuid-Azië heeft het grootste geschatte tekort in absolute aantallen: ongeveer 13,6 miljoen extra mensen in de vijf onderzochte beroepsgroepen. De regionale uitsplitsing omvat ongeveer 2,6 miljoen artsen, 10,0 miljoen verpleegkundigen en verloskundigen, 0,7 miljoen tandartsen en 0,3 miljoen apothekers.

De omvang van de bevolking is een belangrijke verklaring voor het hoge totaal in Zuid-Azië. De uitdaging is er daarom zowel numeriek als organisatorisch: de regio moet het personeelsbestand uitbreiden en er tegelijk voor zorgen dat professionals ook beschikbaar zijn in landelijke, armere en andere achtergestelde gebieden.

Sub-Saharaans Afrika kent een ander, maar eveneens ernstig probleem. De regio had in 2023 voor vrijwel alle belangrijke beroepsgroepen de laagste personeelsdichtheid. Lokale gezondheidswerkers vormden daarop de belangrijkste uitzondering. Hoge-inkomenslanden hadden de hoogste dichtheden.

Het verschil tussen beide regio’s laat zien waarom één wereldwijd tekortcijfer onvoldoende is. Zuid-Azië heeft de grootste behoefte in absolute aantallen, terwijl Sub-Saharaans Afrika wordt geconfronteerd met een uitzonderlijk lage beschikbaarheid in verhouding tot de bevolking en de zorgbehoefte. Beide regio’s hebben meer personeel nodig, maar de beleidsoplossingen moeten rekening houden met onder meer bevolkingsgroei, ziektelast, opleidingscapaciteit en arbeidsvoorwaarden.

Waarom dit cijfer hoger is dan sommige ramingen van de WHO

De schatting van 34,4 miljoen is niet rechtstreeks vergelijkbaar met elk cijfer van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). WHO-ramingen kunnen andere jaren, beroepsgroepen, definities van zorgbehoefte en planningsperioden gebruiken. Zo meldde een WHO-overzicht een op de zorgbehoefte gebaseerd tekort van 20 miljoen zorgmedewerkers in 2013, 15 miljoen in 2020 en een prognose van 10 miljoen in 2030.

De GBD-analyse beantwoordt een andere vraag: hoeveel artsen, verpleegkundigen, verloskundigen, tandartsen en apothekers zouden nodig zijn om een score van 80 op de index voor effectieve universele zorgdekking te bereiken, uitgaande van waargenomen personeelsdichtheden in landen die die score halen.

Een hogere GBD-raming maakt een lagere WHO-raming dus niet automatisch ongeldig. De cijfers worden pas misleidend wanneer ze worden gepresenteerd alsof ze hetzelfde doel, dezelfde beroepsgroepen, hetzelfde jaar en dezelfde definitie van een tekort gebruiken.

Alleen werven is niet genoeg

Meer opleiden en aannemen is noodzakelijk, maar extra personeel zonder betere arbeidsomstandigheden kan leiden tot snel verloop, een ongelijke verdeling en vertrek uit gebieden waar de nood het hoogst is. Een duurzame strategie moet de volledige keten van opleiding tot behoud van personeel aanpakken:

• Opleiding: breid opleidingscapaciteit uit, met voldoende docenten, praktijkplaatsen en kwaliteitsnormen.
• Spreiding: bied gerichte ondersteuning en prikkels voor professionals in landelijke en achtergestelde gebieden.
• Behoud: verbeter salaris, veiligheid, werkdruk, sociale bescherming en loopbaanmogelijkheden.
• Gendergelijkheid: pak loonongelijkheid, intimidatie, discriminatie, onbetaalde zorgtaken en ondoorzichtige promotiesystemen aan.
• Leiderschap: zorg dat vrouwen daadwerkelijk vertegenwoordigd zijn in management, beleid en professionele besluitvorming.
• Juiste mix van vaardigheden: investeer niet alleen in artsen, maar ook in verpleegkunde, verloskunde, farmacie, mondzorg, lokale gezondheidswerkers, eerstelijnszorg en goede verwijssystemen.

De centrale paradox blijft overeind: sinds 1990 kwamen er wereldwijd meer dan 80 miljoen zorgmedewerkers bij, grotendeels dankzij de inzet van vrouwen. Toch liggen veel zorgsystemen nog ver onder de personeelscapaciteit die samenhangt met zelfs een gematigd niveau van universele zorgdekking. Het tekort dichten vraagt daarom om meer dan werving. Het vereist dat het werk dat nu al een groot deel van de zorg draagt beter wordt gewaardeerd, dat personeel eerlijker wordt verdeeld en dat instellingen professionals in staat stellen om te blijven én door te groeien.