Oorlog rond de Zwarte Zee raakt scheepvaart, graan en olie

De strijd in en rond de Zwarte Zee gaat niet meer alleen over militaire doelen. Beide landen proberen ook de infrastructuur te raken waarmee de tegenstander voedsel, brandstof en exportinkomsten vervoert. Rusland valt Oekraïense havens en schepen aan; Oekraïne richt zich met drones op Russische raffinaderijen, exportfaciliteiten en vaartuigen.

De uitkomst is geen volledige stillegging van de handel aan één kant, maar een steeds onveiligere en duurdere handelscorridor. Schepen stellen havenbezoeken uit, ladingen worden omgeleid, raffinaderijen vallen tijdelijk uit en de kosten voor verzekering, beveiliging en reparaties lopen op.

Vijf schepen genoemd bij aanvallen op Oekraïense havens

Het Russische ministerie van Defensie verklaarde op 25 augustus drie vrachtschepen en een tanker in Pivdennyi — ook bekend als Joezjny — te hebben geraakt, evenals een ander vrachtschip in het nabijgelegen Odesa. Volgens Moskou werden ook haveninstallaties in Pivdennyi en Odesa en brandstofopslag in Tsjornomorsk getroffen. Rusland stelde dat de schepen goederen voor het Oekraïense leger vervoerden, maar Reuters kon die bewering niet onafhankelijk verifiëren. 2

Daar gingen eerdere Russische claims aan vooraf. In juli zei Moskou haveninfrastructuur en een lossend droogladingschip in Tsjornomorsk te hebben geraakt, evenals voorzieningen en schepen in Odesa. 4 Oekraïense autoriteiten meldden afzonderlijk dodelijke Russische aanvallen in Odesa en schade aan civiele, industriële en haveninfrastructuur. 5

De economische schade gaat verder dan directe vernieling. Zodra reders een aanloop naar een haven als te gevaarlijk beoordelen, kunnen vrachten vertraging oplopen of een andere route moeten nemen — ook zonder formele blokkade. Oekraïne meldde in juli dat reders aankomsten in de Zwarte Zee-havens hadden gestaakt wegens de intensievere aanvallen. 6

Bemanningen en havenpersoneel lopen direct gevaar

De escalatie treft ook burgers die op zee of in de havens werken. De Oekraïense havenautoriteit registreerde in juli 57 Russische aanvallen op civiele schepen, waarvan 22 op zee, en 67 aanvallen op haveninfrastructuur. Dit zijn Oekraïense officiële cijfers en geen onafhankelijk gecontroleerde totalen. 7

Reuters meldde dat aanvallen civiele schepen onder buitenlandse vlag beschadigden. Bij een aanval in juli kwamen twee Oekraïners aan boord van een schip om het leven; ook in Odesa werd één persoon gedood. 3 In een actieve oorlog is de precieze omvang en toedracht van alle incidenten moeilijk onafhankelijk vast te stellen. Duidelijk is wel dat commerciële vaart in het gebied aanzienlijk riskanter is geworden.

Oekraïense druk op Russische raffinaderijen

Oekraïne combineert zijn operaties op zee met langeafstandsdrones tegen de Russische energie-infrastructuur. Volgens Reuters stopte de raffinaderij in Perm, naar verwerkingsvolume de zevende van Rusland, na een droneaanval op 21 augustus waarbij technische installaties beschadigd raakten. 32

Ook Lukoils NORSI-raffinaderij — de vierde van Rusland — en de raffinaderij van Novosjachtinsk schortten na aanvallen eind augustus de verwerking op, meldde Reuters. 34 De raffinaderij van Moskou, de grootste brandstofleverancier voor de regio rond de Russische hoofdstad, zou na zware droneschade minstens zes maanden buiten bedrijf blijven. 35

Een uitgevallen raffinaderij betekent minder directe brandstofproductie, hoge reparatiekosten en extra inzet van luchtverdediging. Daarnaast kan ruwe olie die niet wordt verwerkt, vaker naar de export gaan. De Russische uitvoer van ruwe olie via westelijke havens steeg in mei met 15% ten opzichte van april, omdat storingen bij raffinaderijen de verwerking drukten, volgens door Reuters geraadpleegde bronnen. 38

De stelling dat Oekraïne blijvend een vast, groot deel van de Russische raffinagecapaciteit heeft uitgeschakeld, vraagt echter om nuance. De impact verschilt per installatie en per periode. Rusland wist in 2025 met reservecapaciteit de jaarlijkse daling van de olieverwerking te beperken tot circa 3%, ondanks aanvallen op minstens 17 grote raffinaderijen, meldde Reuters. 37

Geen eenvoudige rekensom voor diesel en wereldprijzen

Als raffinaderijen stilliggen, kan dat de beschikbaarheid van benzine en diesel beperken: er wordt dan minder ruwe olie omgezet in brandstofproducten. Reuters meldde brandstoftekorten in sommige Russische regio's, mede door aanvallen op raffinaderijen en seizoensgebonden vraag. 32

De beschikbare gegevens onderbouwen echter geen eenduidige actuele daling van de totale Russische dieselexport. Evenmin is een specifieke beweging in de mondiale dieselprijs uitsluitend aan Oekraïense aanvallen toe te schrijven.

Het bredere effect zit vooral in extra risico. Verstoring van raffinaderijen, exportterminals en zeeroutes kan olie- en productstromen verleggen, verzekeringen en vrachttarieven opdrijven en leveringen minder voorspelbaar maken. Landen die door conflicten zijn geraakt, waren op basis van productiecijfers uit 2025 goed voor circa 45 miljoen vaten olie per dag — meer dan 43% van het wereldwijde aanbod, berekende Reuters. Dat laat zien hoe risico's uit verschillende conflictgebieden elkaar op de energiemarkt kunnen versterken. 33

Graanexport is het meest directe mondiale risico

Voor Oekraïne zijn veilige havens cruciaal. Ongeveer 90% van de uitvoer van tarwe, maïs en zonnebloempitten gaat normaal via de Zwarte Zee. De landbouw is bovendien goed voor bijna 60% van de Oekraïense exportopbrengsten. 52

De ontregeling is snel zichtbaar: de Oekraïense graanexport daalde in de eerste twee weken van augustus met 75%, doordat Russische aanvallen en problemen in de scheepvaart het laden beperkten. 52 Eerdere ramingen uit de sector stelden dat aanhoudende aanvallen de maandelijkse graanverschepingen met maximaal een derde konden terugbrengen. 54

Ook Rusland moet zich aanpassen. Russische graanexporteurs leidden zendingen volgens Reuters vaker om naar de Oostzee, waaronder havens in de Baltische staten, nadat Oekraïense droneaanvallen in de Zwarte Zee en de Zee van Azov de zuidelijke routes riskanter hadden gemaakt. 51

Rusland en Oekraïne zijn beide sleutelspelers in de mondiale graanhandel. De verstoring aan beide zijden hielp de termijnprijzen voor tarwe volgens Bloomberg naar het hoogste niveau in drie jaar. 53

Strijd om exportinkomsten en oorlogslogistiek

In essentie oefenen beide landen druk uit op het vermogen van de ander om buitenlandse valuta te verdienen en de oorlogslogistiek draaiende te houden. Oekraïne heeft werkende havens nodig voor landbouwexport en voor de economie. Rusland is afhankelijk van betrouwbare energieproductie, olie-export en vaarroutes.

Geen van beide partijen heeft het handelssysteem van de ander volledig stilgelegd. Wel stapelen de verstoringen zich op: schepen wachten of mijden havens, ladingen zoeken alternatieve routes, raffinaderijen vallen uit en starten weer op, en de kosten van vertraging, verzekeringen, bescherming en herstel nemen toe. Daarmee is de veiligheid op de Zwarte Zee niet alleen een probleem voor Rusland en Oekraïne, maar ook voor zeevarenden, graanimporteurs en energiemarkten ver buiten de regio. 63851