BRICS kiest voor betalingsalternatieven, niet voor een nieuwe munt

De 18e BRICS-top in New Delhi leverde vooral politieke overeenstemming op, geen nieuwe munt. De Verklaring van New Delhi, aangenomen op 12 september, bevat een brede agenda voor handel, financiën en hervorming van mondiaal bestuur. Daaronder valt verder werk aan snellere en beter toegankelijke grensoverschrijdende betalingen. Maar de verklaring introduceert geen gezamenlijke BRICS-valuta en bevat geen toezegging om de Amerikaanse dollar te vervangen. 442

Dat onderscheid is essentieel. BRICS bouwt aan meer manieren om handel buiten dollarbetalingskanalen af te wikkelen, maar nog niet aan de instellingen die nodig zijn voor één monetair stelsel.

Wat de Verklaring van New Delhi wél verandert

De verklaring met 140 paragrafen roept op tot samenwerking op economisch en financieel terrein. Ook spreekt zij kritiek uit op unilaterale tarieven, niet-tarifaire handelsbelemmeringen, sancties en andere dwingende economische beperkingen. De tekst is bewust op consensus gericht: de Verenigde Staten worden nergens genoemd, ook waar de zorgen duidelijk aansluiten bij conflicten over importheffingen en sancties. 418

Op betalingsgebied is de koers vooral praktisch, niet revolutionair. De BRICS-landen willen doorgaan met mechanismen die grensoverschrijdende betalingen sneller, goedkoper, toegankelijker en veiliger moeten maken. Ook willen zij nationale valuta vaker inzetten wanneer lidstaten dat nuttig vinden. Tegelijk stelt de verklaring dat er geen universeel model bestaat en dat nationale prioriteiten uiteenlopen. 11

Op korte termijn gaat het dus om diversificatie van betalingen:

• meer bilaterale handel afrekenen in lokale valuta;
• betalingsinfrastructuur koppelen of verbeteren;
• transactiekosten en kwetsbaarheid voor verstoringen terugdringen; en
• meer invloed nastreven binnen het mondiale financiële bestuur.

Dat is iets anders dan een gemeenschappelijke munt uitgeven, een gezamenlijke centrale bank oprichten of de dollar vervangen als dominante reserve- en handelsmunt.

Waarom Trumps tariefdreigingen toch relevant bleven

Trump dreigde met importheffingen van 100% voor BRICS-landen die een munt zouden creëren of steunen die bedoeld is om de dollar te vervangen. Daarnaast dreigde hij met een extra tarief van 10% voor landen die zich aansluiten bij wat hij BRICS’ „anti-Amerikaanse beleid” noemt. 4637

Die waarschuwingen zijn dus breder dan de concrete maatregelen in de verklaring. Zelfs beperkte afrekening in lokale valuta en alternatieve betalingsverbindingen kunnen de afhankelijkheid van infrastructuur rond de dollar aan de randen verminderen. Vanuit Washington bezien verhogen tariefdreigingen de mogelijke prijs van een ontwikkeling van technische betaaloplossingen naar een gecoördineerde politieke en economische uitdaging.

De toptekst laat echter ook zien dat lidstaten dit risico proberen te beheersen. India heeft expliciet aangegeven geen gezamenlijke BRICS-munt en geen openlijk anti-dollarproject te steunen. New Delhi legt juist de nadruk op afrekening in nationale valuta en digitale betalingen om grensoverschrijdende handel goedkoper te maken. 4042

India en Rusland: bewijs dat het kan, maar ook dat er grenzen zijn

Naar verluidt kan 96% van de bilaterale handel tussen India en Rusland inmiddels in roepies en roebels worden afgewikkeld via hun zich ontwikkelende betalingsregelingen. 21 Dat is een belangrijk bewijs dat afrekening in lokale valuta kan worden uitgebreid wanneer twee landen voldoende handel, gedeelde belangen en passende betalingsinfrastructuur hebben.

Maar bilateraal succes schaalt niet vanzelf op naar alle BRICS-landen. Een breder systeem moet veel moeilijkere vragen beantwoorden:

• Kunnen exporteurs de ontvangen valuta makkelijk omwisselen en gebruiken?
• Zijn er voldoende financiële instrumenten om wisselkoersrisico af te dekken?
• Kunnen opgebouwde tegoeden in één valuta elders worden belegd of besteed?
• Vertrouwen private ondernemingen de juridische, financiële en operationele infrastructuur?
• Kunnen de leden gezamenlijke regels afspreken, ondanks verschillen in kapitaalcontroles, bankstelsels en economisch beleid?

De nadruk in de verklaring op flexibiliteit weerspiegelt die beperkingen. 11 Factureren in lokale valuta kan de afhankelijkheid van de dollar in specifieke handelscorridors verminderen, zonder dat er een breed bruikbaar gedeeld monetair netwerk ontstaat.

Interne verdeeldheid is de grootste rem

De top toonde dat BRICS overeenstemming kan vinden over een brede agenda. Maar zij liet ook zien hoeveel diplomatieke voorzichtigheid daarvoor nodig is. De verklaring over het Midden-Oosten uitte diepe bezorgdheid en riep op tot „maximale terughoudendheid”, zonder een land verantwoordelijk te stellen. 1

Die voorzichtige formulering kwam tegen de achtergrond van forse spanningen tussen de leden Iran en de Verenigde Arabische Emiraten. Reuters meldde voorafgaand aan de top dat de VAE na Iraanse raketaanvallen tijdens het conflict handel en financiële transacties met Iran had opgeschort. 17 Een blok waarvan leden door een conflict hun onderlinge handel en financiële betrekkingen onderbreken, kent vanzelfsprekende grenzen als platform voor geïntegreerde betalingsregelingen.

Het bredere probleem is strategische verscheidenheid. BRICS-landen kunnen bezwaren delen tegen sancties, tarieven of de concentratie van invloed in door het Westen geleide instellingen. Tegelijk verschillen zij van mening over veiligheid, handelsafhankelijkheid en het uiteindelijke doel van het samenwerkingsverband. Overeenstemming over algemene beginselen levert geen gezamenlijke monetaire autoriteit, fiscaal beleid of buitenlandse strategie op.

Waar de aandacht nu naartoe moet

Voor de vraag hoe ver BRICS met minder dollarafhankelijkheid komt, is uitvoering belangrijker dan topretoriek. Let vooral op:

1. Werkende betalingskoppelingen: Worden nationale betaalsystemen interoperabel en daadwerkelijk bruikbaar voor bedrijven, buiten enkele bilaterale handelsroutes?
2. Volumes van handelsafrekening: Groeit afrekening in lokale valuta duurzaam en transparant, ook buiten prioritaire relaties zoals die tussen India en Rusland?
3. Gebruik door de private sector: Gebruiken banken, importeurs en exporteurs de systemen omdat ze efficiënt en betrouwbaar zijn, en niet alleen omdat overheden dat aanmoedigen?
4. Politieke houdbaarheid: Blijft financiële samenwerking overeind wanneer geopolitieke conflicten handelsstromen, sanctierisico’s of veiligheidsbanden direct raken?

Conclusie

New Delhi heeft BRICS verder in de richting van financiële diversificatie geduwd, niet in de richting van een vervanger voor de dollar. De verklaring steunt afrekening in nationale valuta, samenwerking tussen betalingssystemen en hervorming van internationale instellingen. Maar zij blijft ver verwijderd van een gezamenlijke munt of een collectieve uitstap uit de dollarhandel. 41142

Trumps tariefdreigingen laten zien dat zelfs stapsgewijze alternatieven politiek gevoelig zijn. Ze kunnen sommige overheden en bedrijven afremmen, maar tegelijk de prikkel versterken om terugvalopties voor betalingen te behouden. Voorlopig is de-dollarisering binnen BRICS vooral een geleidelijke verzameling van bilaterale en technische initiatieven, geen eensgezinde en geloofwaardige monetaire uitdaging voor de mondiale rol van de dollar.