China verwerpt Amerikaanse AI-druk: landen moeten kiezen tussen Pax Silica en WAICO

China heeft de gemelde Amerikaanse poging om 35 landen voor een keuze te stellen tussen Washingtons Pax Silica-initiatief en het Chinese World Artificial Intelligence Cooperation Organization (WAICO) afgewezen. Volgens de Chinese onderminister van Buitenlandse Zaken Lin Jian verzet Beijing zich tegen het vormen van kampen rond kunstmatige intelligentie. Hij riep op tot respect voor de “digitale soevereiniteit” van ieder land.

De directe aanleiding is een conceptbrief van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Reuters meldde dat de brief bedoeld was voor landen die in juni de Amerikaanse “AI Opportunity Statement” ondertekenden. Daarin zou staan dat landen die zich ook aansluiten bij een concurrerend, door Beijing geleid kader uit de Amerikaanse coalitie kunnen worden geweerd. Het lidmaatschap van Pax Silica wordt in de concepttekst niet als een symbolische inschrijving omschreven, maar als een concrete verplichting.

Waar staan Pax Silica en WAICO voor?

Pax Silica: de aanvoer voor AI veiligstellen

Pax Silica is de door de Verenigde Staten geleide coalitie. De samenwerking draait volgens de beschikbare berichtgeving om de strategische middelen en technologieën die de AI-capaciteit van landen bepalen: geavanceerde modellen, halfgeleiders en kritieke grondstoffen.

Daarmee is Pax Silica meer dan een diplomatieke verklaring. Het initiatief moet ook de toegang tot belangrijke onderdelen van de AI-waardeketen coördineren en toeleveringsketens versterken tussen landen die Washington als betrouwbare partners beschouwt. Japan, Australië en Zuid-Korea worden in berichtgeving met het initiatief in verband gebracht.

De boodschap uit Washington zou zijn dat landen niet tegelijk lid kunnen zijn van Pax Silica en kunnen deelnemen aan concurrerende initiatieven waarvan de verwachtingen ermee botsen. Belangrijk is wel dat het hier gaat om een gemelde conceptbrief en een voorgenomen waarschuwing. Er is geen uitgewerkt beleid bekend met voor elke vorm van samenwerking met China automatisch vastgelegde sancties.

WAICO: het alternatief vanuit Shanghai

WAICO werd op 16 juli in Shanghai opgericht als een onafhankelijke intergouvernementele organisatie met het hoofdkantoor in die stad. De officiële doelstellingen omvatten internationale samenwerking en mondiaal bestuur rond AI, met nadruk op een veilige, eerlijke en maatschappelijk nuttige ontwikkeling van de technologie. Bij de oprichting ondertekenden 29 landen het akkoord.

China meldde later dat WAICO medio augustus 38 oprichtende leden had. Daardoor bestaat er een verschil tussen de 29 regeringen die bij de oprichting als ondertekenaars werden gemeld en het grotere ledenaantal dat Chinese functionarissen later noemden.

De eerste leden van WAICO komen vooral uit het Mondiale Zuiden en uit niet-westerse landen. Rusland, Brazilië, Zuid-Afrika, Indonesië, Maleisië en Pakistan worden onder meer genoemd. Volgens berichtgeving maakten grote westerse democratieën geen deel uit van de eerste groep oprichters.

Waarom wil Washington China’s toegang tot AI beperken?

De gemelde Amerikaanse strategie moet voorkomen dat China via partnerlanden en gedeelde technologie-ecosystemen betrouwbare toegang krijgt tot strategische AI-inputs. De conceptbrief koppelt Pax Silica specifiek aan AI-modellen, chips en kritieke mineralen.

Controle over die middelen gaat verder dan commerciële concurrentie. Toegang tot halfgeleiders maakt geavanceerde rekenkracht mogelijk. AI-modellen en bijbehorende infrastructuur bepalen mede wie systemen kan ontwikkelen en inzetten. Kritieke grondstoffen vormen dan weer een basis voor delen van de hardwareketen. Door samenwerking rond die middelen te organiseren, probeert Washington te voorkomen dat China internationale partnerschappen en toegang tot toeleveringsketens kan omzetten in grotere technologische, economische of veiligheidsinvloed.

De beschikbare informatie ondersteunt dus vooral een motief rond toeleveringszekerheid en technologische veiligheid. Ze bewijst niet dat de conceptbrief automatisch tot een specifieke straf op chips, clouddiensten of investeringen zou leiden voor elk land dat zich bij WAICO aansluit. Dat onderscheid is van belang: het gemelde uitsluitingsdreigement voor de Pax Silica-coalitie is het concrete element; de precieze gevolgen zijn nog onduidelijk.

“Digitale soevereiniteit” als alternatief voor een opgelegde keuze

China verlegt met zijn reactie de discussie van een eenvoudige keuze tussen Washington en Beijing naar de vraag wie het recht heeft om die keuze te maken. In de Chinese voorstelling moet ieder land zelf zijn technologiepartners, regels en ontwikkelingspad kunnen bepalen op basis van de eigen omstandigheden en behoeften.

Die boodschap kan vooral aantrekkelijk zijn voor ontwikkelingslanden. Zij kunnen Chinese infrastructuur of samenwerking willen benutten en tegelijkertijd toegang willen houden tot Amerikaanse markten, investeringen, chips en technische partnerschappen. Een gedwongen keuze kan dan worden gezien als meer dan een neutrale veiligheidsmaatregel: het wordt een manier om technologische toegang aan politieke loyaliteit te koppelen.

China gebruikt vergelijkbare taal in zijn bredere visie op digitaal bestuur. Beijing pleit daarin voor respect voor digitale soevereiniteit, inclusieve ontwikkeling en verzet tegen technologische blokkades. De kern van dat argument is dat regeringen aan meerdere vormen van samenwerking moeten kunnen deelnemen zonder de controle over hun nationale technologiestrategie uit handen te geven.

De spanning achter de rivaliteit

Dat Beijing zich verzet tegen blokvorming betekent niet dat de concurrentie verdwijnt. WAICO is een door China gesteunde instelling die Beijing meer invloed kan geven op AI-bestuur, standaarden en technologische relaties, ook al presenteert de organisatie zich als inclusief en ontwikkelingsgericht. Analisten omschrijven het ledenbestand als overwegend niet-westers en sterk gericht op het Mondiale Zuiden.

Daar ligt de centrale spanning. Washington gebruikt toegang tot coalities en strategische toeleveringsketens om landen tot afstemming te bewegen. China gebruikt juist de taal van soevereiniteit, inclusie en ontwikkelingssamenwerking om het idee aan te vechten dat landen zich moeten aansluiten. Beide benaderingen strijden om invloed op dezelfde regeringen — en om zeggenschap over de regels die de volgende fase van AI zullen vormgeven.

Voor de 35 ondertekenaars gaat de praktische vraag daarom niet alleen over welke coalitie betere AI-samenwerking biedt. Het gaat er ook om of deelname aan een Amerikaanse coalitie voor toeleveringsketens verenigbaar blijft met een door China gesteunde organisatie voor AI-bestuur. En als dat niet zo is: hoeveel beleidsruimte houden deze landen dan nog over om hun eigen koers te varen?