Het Jaar van de As: de hongersnood die de Hidjaz trof

Een crisis van droogte en honger

De regen bleef uit, de bodem en weidegronden verdroogden en veel vee stierf. Voedsel werd schaars en duur. Mensen uit de bedoeïenengebieden trokken naar Medina op zoek naar hulp en voedsel .

De situatie werd extra zwaar doordat in dezelfde periode de pest van Emmaüs woedde. Die epidemie trof vooral gebieden in Syrië en vormde waarschijnlijk een afzonderlijk probleem, maar kan de voedselbevoorrading vanuit die regio hebben bemoeilijkt .

Hoe Umar de hongersnood aanpakte

De historische overleveringen schrijven Umar een combinatie van directe hulp, bestuurlijke maatregelen en persoonlijke soberheid toe:

1. Openbare voedselvoorziening: er werden maaltijden georganiseerd en dagelijks meel, olie en andere voorraden verdeeld onder mensen die hulp nodig hadden .
2. Hulp uit andere provincies: Umar schreef aan bestuurders in verschillende delen van het rijk met het verzoek voedsel te sturen. Volgens de overleveringen kwamen er transporten uit onder meer Irak en Syrië .
3. Persoonlijke soberheid: Umar zou vlees en vet hebben gemeden zolang de bevolking die producten niet kon eten. Hij deelde in het eenvoudige voedsel van de bevolking.
4. Direct toezicht: de overleveringen vertellen dat hij ’s nachts door Medina trok om de toestand van de inwoners te controleren en hulpbehoevenden op te zoeken .
5. Aanpassing van de rechtspraktijk: bij diefstal uit pure nood werd rekening gehouden met de omstandigheden. De klassieke bronnen verbinden de crisis met het niet toepassen van de straf voor diefstal wanneer sprake was van acute nood.
6. Regengebed: Umar ging met de bevolking naar buiten voor het istisqāʾ, het islamitische gebed om regen. Daarbij vroeg hij volgens de overleveringen ook de hulp van al-Abbas ibn Abd al-Muttalib in het gebed. Daarna viel er regen en nam de crisis af .

De aanpak bestond dus niet uit één maatregel. Voedselhulp, bestuurlijke coördinatie, toezicht en religieuze praktijk werden naast elkaar ingezet. Nadat de nood was geweken, werden ontheemde groepen volgens de overleveringen geholpen om naar hun woongebieden terug te keren .

Wie stierven eraan?

In betrouwbare bronnen is geen specifieke metgezel van Mohammed met zekerheid genoemd als iemand die door de hongersnood zelf overleed. Abu Ubayda ibn al-Jarrah, Muadh ibn Jabal en Yazid ibn Abi Sufyan stierven in dezelfde bredere periode, maar hun dood wordt verbonden met de pest van Emmaüs, niet met het Jaar van de As .

Wat staat vast en wat blijft onzeker?

De hoofdlijnen zijn breed overgeleverd: rond 18 AH werd de Hidjaz getroffen door ernstige droogte en honger, de crisis hield ongeveer negen maanden aan en eindigde na regenval en grootschalige hulpverlening .

Over details bestaat meer onzekerheid. Zo noemen sommige overleveringen Amr ibn al-As als degene die hulp vanuit Egypte stuurde. Ibn Kathir wees echter op een chronologisch probleem: Egypte was in 18 AH nog niet volledig veroverd. Volgens die beoordeling kan de overlevering later zijn vastgelegd of kan de toeschrijving zijn verstoord .

Ook de exacte begin- en eindmaand is niet bekend. Als de crisis ongeveer negen maanden duurde, kan het einde afhankelijk van het gekozen beginpunt rekenkundig in 19 AH vallen . Een betrouwbaar vroeg dodental is evenmin beschikbaar.

Waarom dit verhaal historisch belangrijk is

Het Jaar van de As laat zien hoe middeleeuwse islamitische bronnen een hongersnood niet alleen als een natuurramp beschrijven, maar ook als een bestuurlijke en morele crisis. In de overleveringen staat Umar niet uitsluitend als organisator van voedseltransporten centraal, maar ook als bestuurder die zelf sober leefde, de bevolking actief controleerde en rekening hield met noodsituaties in de rechtspraktijk.

Voor een nauwkeurige studie verdienen de berichten van Ibn سعد in al-Tabaqat al-kubra bijzondere aandacht; zij vormen een belangrijke basis voor veel details over de hongersnood . Daarnaast zijn de beschrijvingen van Ibn al-Athir in al-Kamil fi al-tarikh en Ibn Kathir in al-Bidaya wa-l-nihaya van belang, waarbij Ibn Kathir ook op tegenstrijdigheden in sommige overleveringen wijst .

Kort samengevat was het Jaar van de As een langdurige droogte en hongersnood in de Hidjaz rond 18 AH. Umar reageerde met openbare voedselvoorziening, hulpverzoeken aan andere provincies, persoonlijke soberheid, toezicht en een regengebed. De crisis eindigde na regenval; een specifieke dood van een metgezel door de hongersnood zelf kan niet met zekerheid worden vastgesteld.