Hoe Iraanse hardliners volgens berichten een deal met de VS torpedeerden via aanvallen in de Straat van Hormuz

De meest verdedigbare lezing van de gemelde aanvallen in juli in de Straat van Hormuz is niet dat alle details van een geheime operatie vaststaan. Wel wijzen berichten erop dat een factie binnen Iran mogelijk buiten de normale politieke en militaire lijnen handelde om een diplomatieke opening met de Verenigde Staten te vernietigen. De aanvallen op drie koopvaardijschepen leidden snel tot Amerikaanse militaire en economische vergelding en verscherpten het conflict over wie de Iraanse strategie bepaalt. 123

Wat er volgens de berichten gebeurde

The New York Times meldde, op basis van ingewijden binnen het Iraanse regime, dat tegenstanders van een akkoord met Washington een geheime operatie gebruikten om commerciële scheepvaart in de Straat van Hormuz aan te vallen. Een van de getroffen schepen was de Qatarese lng-tanker Al Rekayyat, die volgens berichten werd aangevallen in wateren voor de kust van Oman. Drie schepen werden getroffen op een moment dat olie- en gastransporten door de zeestraat nog maar net voorzichtig op gang kwamen. 12

Het directe externe gevolg is wel duidelijk. De Verenigde Staten stelden dat Iran drie koopvaardijschepen had aangevallen, voerden vervolgens aanvallen uit op Iraanse doelen en trokken een vrijstelling voor de verkoop van Iraanse olie in. Het Amerikaanse Central Command meldde dat onder meer luchtafweer, commandonetwerken, kustradars, middelen tegen schepen en kleine boten van de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC) werden geraakt. 3

Iran heeft de verantwoordelijkheid voor de aanvallen op de schepen niet publiekelijk opgeëist. 4

Hoe de factie de Iraanse leiding zou hebben omzeild

Volgens berichtgeving op basis van vijf Iraanse functionarissen en twee IRGC-leden hoorde president Masoud Pezeshkian pas na afloop van de aanvallen ervan. Hij zou Ahmad Vahidi, de opperbevelhebber van de IRGC, woedend hebben gebeld. Vahidi zou hebben gezegd dat hij de operatie niet had goedgekeurd en er vooraf niets van wist. Ook de Hoge Nationale Veiligheidsraad — een cruciaal orgaan voor oorlog en onderhandelingen — zou niet op de hoogte zijn geweest, net als een groot deel van de leiding. 1924

Dat is de kern van het verhaal over een mogelijke solistische operatie: geen gedocumenteerde technische reconstructie van de aanval, maar de bewering dat de beslissing was afgeschermd voor de president, de formele IRGC-commandant en de nationale veiligheidsraad.

De beschikbare berichtgeving maakt niet duidelijk welke wapens zijn gebruikt, welke eenheid de aanvallen uitvoerde, hoe de communicatieketen eruitzag of hoe de daders ontdekking voorkwamen. Uit het ontbreken van voorkennis bij hoge functionarissen kunnen die details niet worden afgeleid.

Waarom Hossein Taeb centraal staat

Volgens berichten die het onderzoek van de Times samenvatten, brachten onderzoeken van Iraanse overheids- en veiligheidsdiensten de beslissing om de schepen aan te vallen in verband met Hossein Taeb, een geestelijke en voormalig inlichtingenfunctionaris die een akkoord met de Verenigde Staten had afgewezen. 2633

Taeb werd later benoemd tot leider van de Basij, een paramilitaire organisatie. Meerdere berichten beschrijven dit als zijn terugkeer in een prominente veiligheidsrol; Ahmad Vahidi werd formeel bevestigd als opperbevelhebber van de IRGC. 3941

Die benoeming bewijst op zichzelf niet waarom Taeb zou zijn beloond in plaats van gestraft. Zij past wel in de bredere politieke werkelijkheid die in de berichtgeving wordt geschetst: hardline tegenstanders van een compromis met Washington organiseerden openlijk weerstand via politieke druk, demonstraties, media en publieke en besloten boodschappen. 18 Berichtgeving en analyses plaatsen Taeb bovendien dicht bij de opkomende machtskring rond Mojtaba Khamenei, al is de precieze invloed en besluitvorming op basis van het beschikbare materiaal niet onafhankelijk vast te stellen. 3437

Wat dit zegt over de machtsstrijd in Iran

De gemelde aanval legde een tegenstelling bloot tussen functionarissen die diplomatie zagen als een manier om de druk op Iran te verlichten en hardliners die concessies over de Straat van Hormuz en de verhouding met Washington onaanvaardbaar vonden. 1831

Die interne strijd had gevolgen buiten Teheran. Aanvallen op schepen brachten olie- en gasstromen in gevaar. Het verkeer door de Straat van Hormuz nam sterk af tijdens de escalatie: op de eerste volledige dag van een hernieuwde Amerikaanse zeeblokkade in juli voeren er volgens een bericht slechts dertien schepen door de strategische vaarweg. 8 In september meldde de Times dat in juli en augustus minstens 23 schepen in de zeestraat waren getroffen. 6

Wat onzeker blijft

Diverse bredere beweringen rond deze kwestie — waaronder vragen over de publieke zichtbaarheid van Mojtaba Khamenei, de echtheid van bevelen die in zijn naam zouden zijn uitgevaardigd en vermeende plannen rond regionale milities, locaties aan de Rode Zee of energie-infrastructuur — worden niet onderbouwd door het aangeleverde bewijsmateriaal.

De helderste conclusie is daarom beperkter. Volgens de berichtgeving hielp een interne hardline-uitdaging aan diplomatie een voorzichtige Amerikaans-Iraanse verstandhouding omslaan in nieuwe militaire confrontatie. De gevolgen voor de scheepvaart zijn reëel en gedocumenteerd; de volledige geheime verantwoordelijkheidsketen berust nog altijd op verklaringen van anonieme Iraanse functionarissen en is niet publiekelijk met forensische details aangetoond. 1219