Kebangkitan dan Kejatuhan Syarikat Hindia Timur

Bagi pemegang saham di London, ia bermaksud dividen. Bagi petani di Bengal, ia bermaksud tuntutan cukai. Bagi seorang askar, ia bermaksud majikan yang membayar gaji. Syarikat Hindia Timur British — East India Company — bermula sebagai usaha dagang, namun akhirnya menjadi kuasa wilayah yang memiliki tentera, mahkamah dan kuasa ke atas jutaan manusia. 12

Kisahnya meninggalkan satu persoalan yang masih mengganggu dunia moden: apakah yang berlaku apabila pencarian untung diberi kuasa untuk memerintah?

Pada 31 Disember 1600, Ratu Elizabeth I mengurniakan piagam kepada sekumpulan pedagang London, memberi mereka monopoli Inggeris bagi perdagangan ke wilayah luas di timur Tanjung Harapan. 3 Sasaran awal mereka ialah rempah, bukannya kedaulatan. Para pelabur mengumpulkan modal untuk pelayaran yang berisiko tinggi, berkongsi kerugian dan keuntungan.

Namun, pedagang Inggeris memasuki dunia perdagangan yang jauh lebih lama wujud daripada mereka. Portugis dan Belanda sudah bersaing di laluan laut ini. Ketika kapal Syarikat tiba di pelabuhan Surat pada 1608, aksesnya bergantung pada izin pemerintah India. Thomas Roe kemudian berunding di istana Maharaja Mughal, Jahangir. 3

India bukan tanah kosong yang menunggu untuk ditakluki oleh Eropah. Ia mempunyai kerajaan yang berkuasa, rangkaian perbankan yang canggih dan industri tekstil yang sangat bernilai. 12 Madras, Bombay dan Calcutta berkembang sebagai pangkalan pesisir utama Syarikat, tetapi pada peringkat awal, pos dagang itu hanyalah tapak berpijak — bukan petanda bahawa penaklukan pasti berlaku. 12

Malah, apabila Syarikat berperang dengan Empayar Mughal pada 1680-an, ia tewas dan dipaksa memohon keampunan. 12 Kelebihannya muncul perlahan-lahan: modal bersama, rangkaian maritim dan perlindungan politik di England. Struktur saham bersama yang kekal diwujudkan pada 1657; sebuah syarikat Inggeris pesaing muncul kemudian, sebelum kedua-duanya disatukan pada 1709. 12

Ini bukan kisah perusahaan bebas yang bergerak di luar negara. Keistimewaan diraja membantu menjadikan perusahaan itu mungkin.

Selepas kematian Aurangzeb pada 1707, kuasa Mughal melemah ketika pelbagai kuasa wilayah bersaing. Syarikat British dan Perancis memasuki konflik tersebut dengan menawarkan tentera serta sokongan kepada pemerintah yang bersaing. 8 Kemaraan Syarikat tidak mungkin berlaku tanpa peranan penting bank-bank, pedagang dan sekutu politik India. 12

Begitu juga dengan sepoy — askar India yang kebanyakannya dipimpin pegawai Eropah. Tentera Syarikat membesar melalui pengambilan askar tempatan dan semakin dibiayai oleh hasil dari India sendiri. 4 Dalam erti kata yang pahit, penakluk bergantung pada mereka yang ditakluki.

Pada 1756, Nawab Bengal, Siraj ud-Daulah, menawan Calcutta selepas pertikaian mengenai kubu dan keistimewaan Syarikat. Robert Clive kembali dengan kekuatan tentera serta pakatan sulit. 12 Dalam Pertempuran Plassey pada 23 Jun 1757, beberapa panglima termasuk Mir Jafar tidak menyokong nawab, sementara kepentingan kewangan yang berpengaruh menyebelahi usaha menjatuhkan beliau. Siraj kalah, dan Mir Jafar dilantik sebagai nawab. 12

Kemenangan British yang sering diraikan itu juga merupakan rampasan kuasa istana, dibina atas janji-janji yang akhirnya dibayar oleh Bengal.

Jika Plassey membuka perbendaharaan, Pertempuran Buxar mengukuhkan kedudukan Syarikat. Pada 1764, tenteranya mengalahkan gabungan yang melibatkan pemerintah Bengal yang digulingkan, Awadh dan Maharaja Mughal. 8 Setahun kemudian, Shah Alam II memberikan diwani kepada Syarikat: hak untuk memungut hasil di Bengal, Bihar dan Orissa. 8

Sebuah syarikat pedagang kini boleh menggunakan cukai untuk membeli barangan eksport dan mengekalkan tentera. 14 Hasil membiayai penaklukan; penaklukan pula menjanjikan lebih banyak hasil. Model perniagaan itu memperoleh momentum yang amat menggerunkan.

Kemudian Bengal dilanda kebuluran. Kegagalan hujan dan kekurangan tanaman membantu mencetuskan kebuluran 1769–1770, manakala tuntutan hasil yang keras serta bantuan yang tidak mencukupi memburukkan bencana itu. Jutaan orang maut, walaupun anggaran yang kerap diulang — sepuluh juta kematian — masih dipertikaikan. 12

Tragedi tersebut bukan semata-mata akibat cuaca, dan bukan juga setiap kematian boleh disandarkan kepada satu keputusan. Namun, ia mendedahkan sebuah sistem pemerintahan yang mengekstrak pendapatan tanpa memikul tanggungjawab mencukupi terhadap rakyat yang menghasilkannya.

Kuasa Syarikat melangkaui medan perang. Ejen-ejennya menekan pengeluar tekstil melalui kontrak yang membataskan pilihan, manakala monopoli menjadikan barangan asas seperti garam sebagai sumber hasil. 12 Syarikat itu juga terlibat dalam perdagangan manusia yang diperhambakan merentasi Lautan Hindi. 12 Kemudian, persaingan industri British dan aturan perdagangan empayar menjejaskan pengeluaran tekstil India, walaupun skala serta waktunya berbeza mengikut wilayah. 12

Buku kira-kira merekodkan barang. Ia jarang mencatat keseluruhan harga yang dibayar manusia.

Di Britain, pegawai Syarikat yang pulang dengan kekayaan besar dan pengaruh politik mendapat gelaran sinis nabobs. Namun, kekayaan peribadi tidak menjamin kestabilan kewangan korporat. Peperangan, hutang dan kejutan kewangan memaksa Syarikat meminta bantuan kerajaan pada 1772. 12

Di sinilah terletaknya percanggahan utama kejayaannya: kuasa yang sangat besar di seberang laut, tetapi kebergantungan kepada negara di tanah air. Pemegang saham menuntut pulangan. Parlimen bimbang akan keruntuhan. Penduduk India tidak mempunyai suara yang setara dalam kedua-dua institusi tersebut.

Akta Pengawalseliaan 1773 meningkatkan pengawasan Parlimen, manakala Akta India Pitt 1784 menubuhkan Lembaga Kawalan kerajaan untuk urusan politik India. 12 Warren Hastings, gabenor jeneral pertama Bengal, kemudiannya dibicarakan melalui proses pendakwaan Parlimen atas tindakannya di India; beliau dibebaskan pada 1795. 8 Perbicaraan itu memaksa Britain membahaskan sama ada penaklukan boleh menjadi alasan bagi penyalahgunaan kuasa. Namun peluasan wilayah tetap diteruskan.

Krisis Syarikat turut merentasi Atlantik. Akta Teh 1773 membantu Syarikat menjual teh di tanah jajahan British di Amerika, lalu mencetuskan penentangan terhadap monopoli dan cukai. Di Boston, para penunjuk perasaan membuang teh milik Syarikat ke dalam pelabuhan. 12 Usaha menyelamatkan satu perniagaan empayar membantu mempercepatkan konflik yang akhirnya meragut satu lagi empayar Britain di Amerika.

Di India, peluasan kuasa tidak pernah mudah atau tidak dapat dielakkan. Haidar Ali dari Mysore dan Tipu Sultan mencabar tentera Syarikat; Tipu terbunuh ketika mempertahankan Seringapatam pada 1799. 4 Kuasa Maratha ditewaskan melalui beberapa siri perang yang berakhir pada 1818, manakala Punjab dicaplok pada 1849 selepas peperangan menentang Sikh. 4 Kempen juga membawa kuasa Syarikat ke Burma, sementara pengunduran dari Kabul pada 1842 membuktikan batas buruk cita-cita empayar. 4

Penaklukan bukan satu-satunya cara. Melalui pakatan subsidiari, pemerintah India dipaksa mengekalkan tentera yang dikawal British dan menyerahkan kebebasan dalam dasar luar. 8 Dalam urusan tanah, Permanent Settlement Bengal pada 1793 menetapkan tuntutan hasil kerajaan terhadap zamindar, mengukuhkan kuasa pemilik tanah tanpa menjamin kedudukan petani. Di tempat lain, sistem berbeza berurusan secara langsung dengan petani atau komuniti kampung. 12 Tetapi dalam setiap sistem itu, tekanan yang berulang ialah tuntutan untuk hasil.

Di luar India, teh mengikat Syarikat kepada China. Bagi membiayai pembelian teh, ia melelong candu India kepada pedagang swasta yang menyeludupnya ke China, walaupun perdagangan itu dilarang oleh pihak China. 12 Ketagihan dan pengaliran keluar perak mencetuskan pertentangan. Pada 1839, pesuruhjaya Lin Zexu menindas perdagangan itu di Canton; Britain kemudian berperang, dan Perjanjian Nanking 1842 membuka pelabuhan serta menyerahkan Hong Kong. 12

Ia ialah perang negara British, tetapi candu yang ditanam dalam sistem Syarikat berada di pusat model komersial di sebaliknya. 12

Sementara itu, syarikat dagang itu sendiri sedang menghilang. Parlimen menamatkan sebahagian besar monopoli perdagangan India miliknya pada 1813, kemudian menamatkan baki peranan komersialnya pada 1833. Syarikat terus mentadbir wilayah British, tetapi tidak lagi menjadi pedagang seperti asalnya. 12

Pemerintahan turut mengubah masyarakat, bukan sekadar sempadan. Mahkamah, bancian dan ukur tanah, pendidikan bahasa Inggeris, kereta api serta telegraf meluaskan capaian pentadbiran. 8 Pembaharuan termasuk larangan sati pada 1829, yang turut disokong tokoh kempen India seperti Rammohan Roy. 8 Namun pembaharuan ini hidup seiring dengan hierarki kaum, tekanan mubaligh dan kepercayaan bahawa orang India tidak layak memerintah diri sendiri. 2

Di bawah Gabenor Jeneral Dalhousie, Doktrin Luput membolehkan pencaplokan negeri apabila Syarikat enggan mengiktiraf waris angkat. Jhansi ialah antara negeri yang terjejas. 11 Awadh pula dicaplok pada 1856 atas alasan berasingan: dakwaan salah tadbir. 11 Putera kehilangan takhta, pemilik tanah kehilangan pengaruh, dan askar melihat tanah air mereka ditelan kuasa asing.

Dalam Tentera Bengal, rungutan tentang gaji, kenaikan pangkat dan syarat perkhidmatan bertemu dengan ketakutan terhadap campur tangan agama. Katrij senapang baharu yang dipercayai disapu lemak lembu dan babi menjadi simbol yang tidak dapat diterima oleh askar Hindu dan Muslim. 2 Katrij itu ialah percikan api. Ketidakpercayaan yang terkumpul selama ini ialah serbuk letupan.

Pada 10 Mei 1857, sepoy di Meerut memberontak dan bergerak ke Delhi, tempat Bahadur Shah Zafar menjadi pemerintah simbolik kebangkitan itu. Pemberontakan merebak ke sebahagian besar utara dan tengah India. 1 Rani Lakshmibai, Nana Sahib dan Begum Hazrat Mahal muncul sebagai pemimpin, namun tujuan mereka tidak seragam. Ramai orang India juga menyokong British. 11

Justeru, peristiwa itu jauh lebih besar daripada sekadar “pemberontakan askar”, tetapi juga bukan perang nasional yang bersatu padu.

Pertempuran berubah menjadi perang keganasan. Pemberontak membunuh orang awam British, termasuk wanita dan kanak-kanak; pasukan British membalas dengan hukuman bunuh, pemusnahan kampung dan tindakan represif yang kejam. 1 Dengan bantuan bala tentera serta sekutu India, British menawan semula Delhi dan menumpaskan pusat-pusat utama penentangan menjelang 1858. 1

Syarikat terselamat di medan perang, tetapi kehilangan haknya untuk memerintah. Pada 1858, Parlimen memindahkan pentadbiran India kepada Mahkota British. 12 Syarikat itu kekal sebagai entiti kewangan sehingga dibubarkan pada 1874. 12

Kejatuhannya bukan pembebasan India. Britain hanya menyingkirkan perantara korporat dan mewarisi empayar yang dibantu oleh Syarikat untuk dibina.

Warisan Syarikat Hindia Timur bukan sekadar amaran tentang ketamakan. Ia ialah kisah tentang institusi yang melesenkannya, pakatan yang mengekalkannya, dan manusia yang dipaksa menanggung harganya. Piagam itu menjanjikan perdagangan. Yang menyusul ialah sebuah empayar. Syarikat itu akhirnya lenyap, tetapi kesannya tidak.