Bagaimana kematian Ali Khamenei mengubah struktur kuasa politik dan tentera Iran

Enam bulan selepas Ali Khamenei terbunuh dalam serangan bersama Amerika Syarikat dan Israel pada 28 Februari, Iran kelihatan semakin kurang seperti sistem yang dikuasai seorang pemimpin tertinggi. Sebaliknya, negara itu berubah menjadi sebuah negara perang yang dipimpin aparat keselamatan: Mojtaba Khamenei menyediakan kesinambungan dinasti dan agama, manakala Kor Pengawal Revolusi Islam (IRGC) serta Majlis Keselamatan Negara Tertinggi (SNSC) mempunyai pengaruh lebih besar terhadap perang, keselamatan dalaman dan diplomasi. 46

Peralihan ini belum menghasilkan penggantian kuasa yang benar-benar stabil. Ia lebih menyerupai persaingan berterusan antara pemimpin awam yang memerlukan perjanjian untuk meredakan tekanan ekonomi dengan institusi keselamatan yang semakin berkuasa hasil daripada konflik.

IRGC menjadi pusat kuasa sebenar

Pelantikan Mojtaba Khamenei sebagai pemimpin tertinggi telah mengembalikan satu kemuncak rasmi dalam struktur negara. Namun, kuasa itu tidak semestinya bermakna beliau mempunyai kawalan mutlak seperti bapanya dahulu.

Pelantikan Ahmad Vahidi sebagai ketua IRGC dan peningkatan peranan badan-badan keselamatan menunjukkan bahawa institusi yang mengawal ketenteraan serta paksaan kini menetapkan batas sebenar dasar negara—bukan jawatan presiden yang dipilih. 456

SNSC juga semakin penting kerana ia menghubungkan operasi ketenteraan, kelonggaran sekatan dan rundingan diplomatik. Syarat terbuka badan itu berhubung pembukaan semula Selat Hormuz menunjukkan bahawa isu laluan perkapalan kini bukan sekadar soal ekonomi, tetapi sebahagian daripada strategi keselamatan negara.

Pezeshkian cuba memberikan legitimasi kepada rundingan

Presiden Masoud Pezeshkian berdepan tugas yang sukar. Beliau menggunakan dakwaan bahawa Ali Khamenei pernah terbuka kepada diplomasi dengan Washington untuk memberikan rundingan itu legitimasi revolusioner—supaya usaha berunding tidak dilihat sebagai menyerah kalah.

Namun, ruang geraknya dihadkan oleh pemimpin tertinggi, SNSC, IRGC dan puak garis keras. Pertemuannya dengan Mojtaba Khamenei pada penghujung Julai menunjukkan bahawa akses kepada pemimpin baharu itu kekal penting bagi sebarang inisiatif awam untuk menamatkan perang. 4

Dengan kata lain, presiden boleh mengurus ekonomi, pembinaan semula dan diplomasi, tetapi keputusan muktamad tentang perang dan keselamatan negara terletak lebih hampir kepada pusat kuasa keselamatan.

Tekanan ekonomi bertembung dengan penolakan ideologi

Amaran Speaker Parlimen Mohammad Bagher Ghalibaf tentang kesusahan ekonomi menggambarkan masalah utama kepimpinan awam Iran. Perang, sekatan, gangguan perkapalan dan hasil yang disekat menanggung kos yang tidak boleh selama-lamanya dipindahkan kepada rakyat.

Amerika Syarikat sebelum ini memberikan pengecualian sekatan selama 60 hari pada Jun. Namun, aturan sementara itu gagal bertahan dan Washington mengenakan sekatan baharu berkaitan Iran pada Julai. 1215

Bagi golongan garis keras, tekanan ekonomi bukan alasan untuk membuat konsesi. Mereka menentang rundingan tanpa komitmen besar daripada Amerika Syarikat. Keadaan ini menjadikan kesakitan ekonomi sebagai dorongan untuk berunding, tetapi pada masa yang sama digunakan untuk menuntut lebih banyak pengaruh sebelum sebarang kompromi dibuat.

Gencatan senjata tamat, Hormuz dijadikan pengungkit

Tempoh 60 hari yang diberikan kepada Washington dan Tehran untuk mencapai penyelesaian muktamad berakhir tanpa lanjutan atau perjanjian damai kekal. Kedua-dua pihak saling menuduh satu sama lain melanggar atau gagal melaksanakan perjanjian sementara itu. 25

Tehran berkata Selat Hormuz akan terus dihadkan sehingga Washington memenuhi syaratnya, termasuk menamatkan sekatan ke atas pelabuhan Iran, menghapuskan sekatan minyak, membebaskan aset yang dibekukan dan menghentikan ancaman serta operasi ketenteraan. 14

Washington pula berkata tiada rundingan sedang berlangsung. Pertikaian ini menjadikan Selat Hormuz—laluan penting bagi perdagangan tenaga dunia—medan utama tekanan politik dan ekonomi kedua-dua negara.

Iran menyesuaikan strategi ketenteraan

Iran tidak lagi sekadar cuba menahan serangan. Negara itu menggunakan gangguan maritim dan ancaman untuk beralih kepada postur yang lebih “ofensif” sebagai alat tawar-menawar.

Seorang pegawai kanan Iran memberitahu Reuters bahawa Tehran boleh meningkatkan ketegangan di Hormuz dan kawasan lain jika perjanjian sementara tidak dilaksanakan. Serangan yang disambung semula terhadap kapal tangki turut mendorong Amerika Syarikat mengenakan sekatan tambahan. 615

Perkembangan ini memberikan keupayaan tentera laut dan peluru berpandu IRGC berat strategik yang tidak seimbang berbanding peranan institusi awam. Selat itu bukan sahaja menjadi laluan perdagangan, malah salah satu instrumen paling kuat yang dimiliki Tehran untuk menekan lawannya.

Percanggahan utama: perang menguatkan IRGC, tetapi melemahkan ekonomi

Perang yang berpanjangan mengukuhkan institusi keselamatan, membenarkan kawalan luar biasa oleh SNSC dan IRGC, serta membolehkan golongan garis keras menggambarkan kompromi sebagai penyerahan diri.

Namun, perang yang sama turut merosakkan ekonomi dan mendorong Pezeshkian, Ghalibaf serta tokoh awam lain mencari kelonggaran sekatan dan penyelesaian yang berkekalan. Sesetengah pegawai yang mengurus ekonomi semakin memberi amaran bahawa tekanan yang bertambah boleh mengancam kestabilan rejim, walaupun pendirian menolak konsesi masih kuat dalam kalangan pegawai kanan tertentu. 26

Kesannya, risiko terdekat bukanlah keamanan yang jelas atau peningkatan perang secara muktamad. Risiko yang lebih besar ialah kebuntuan yang diurus oleh aparat keselamatan—dengan tekanan terhadap Selat Hormuz mengambil tempat penyelesaian politik yang lebih menyeluruh.