Mengapa dua kapal tangki besar berpatah balik di Selat Hormuz?

Perubahan haluan mendadak kapal tangki besar Sea V dan Hestia mengingatkan bahawa pelayaran melalui Selat Hormuz masih jauh daripada kembali normal.

Sea V, yang sarat dengan minyak mentah dari Iraq, sedang bergerak dari Teluk Parsi menuju ke selat itu pada Selasa sebelum berpatah balik dan berhenti di tengah laluan. Hestia pula memasuki Teluk Parsi melalui perairan di sepanjang pantai Oman pada awal Rabu, kemudian mengubah arah dan belayar keluar semula. Data penjejakan kapal tidak menjelaskan sebab perubahan haluan tersebut.

Isyarat risiko, bukan bukti arahan Iran

Kedua-dua kapal itu mempunyai kaitan dengan China, sebuah negara yang sering dianggap lebih terlindung daripada gangguan kerana China membeli minyak Iran. Namun, keputusan untuk berpatah balik menunjukkan bahawa pemilik dan pengendali kapal masih menganggap keadaan di Hormuz tidak cukup selamat atau boleh dijangka.

Bagaimanapun, sebab sebenar tindakan Sea V dan Hestia belum disahkan. Perubahan haluan itu tidak boleh dianggap sebagai bukti bahawa Iran mengarahkan kapal berkenaan berpatah balik atau bahawa kedua-duanya telah diserang.

Trafik kapal jatuh mendadak

Selat Hormuz ialah laluan sempit yang menghubungkan Teluk Parsi dengan Teluk Oman dan Laut Arab. Ia merupakan pintu keluar utama bagi eksport minyak dari negara-negara Teluk.

Menurut anggaran berasaskan data Kpler, aliran minyak mentah dan produk ditapis melalui selat itu sebelum perang mencecah kira-kira 18 juta tong sehari. Angka tersebut jatuh kepada 4.8 juta tong sehari pada Julai dan purata sekitar 2 juta tong sehari setakat Ogos.

Kesan yang sama dapat dilihat pada jumlah kapal. Hanya lima kapal komoditi melintasi selat itu pada satu Sabtu, manakala tiada kapal direkodkan pada Ahad—berbanding 31 kapal pada hujung minggu sebelumnya. Pada hari-hari lain, jumlah lintasan meningkat sedikit tetapi masih di bawah purata Ogos, iaitu 12 kapal sehari.

Justeru, dakwaan bahawa Hormuz ditutup sepenuhnya sukar diselaraskan dengan bukti bahawa sesetengah kapal masih melaluinya. Namun, trafik yang tinggal mungkin berlaku secara terhad, dengan pengiring atau tertakluk kepada syarat tertentu. Data awam juga tidak dapat mengesahkan semua pergerakan kapal atau menyelesaikan dakwaan bercanggah Amerika Syarikat dan Iran tentang pihak yang mengawal laluan selamat.

Kos minyak dan penghantaran semakin tinggi

Bagi syarikat perkapalan, risiko keselamatan bukan satu-satunya masalah. Kapal yang mengelak Hormuz mungkin terpaksa mengambil laluan lebih jauh, membayar premium insurans risiko perang dan menanggung kos kelewatan serta tambang yang lebih tinggi.

Pengiraan Reuters bagi satu laluan alternatif menunjukkan kos bahan api boleh meningkat lebih dua kali ganda—daripada kira-kira AS$1.26 juta kepada AS$2.87 juta. Bayaran melalui Terusan Suez pula boleh menambah kira-kira AS$1 juta lagi.

Kadar harian bagi kapal tangki minyak mentah gergasi yang mengangkut minyak dari Timur Tengah ke China turut meningkat daripada sekitar AS$300,000 sehari pada awal Julai kepada AS$490,000. Kos ini akhirnya boleh mempengaruhi harga minyak, kadar penghantaran dan harga produk tenaga di pasaran global.

Iran mahu leverage ke atas laluan strategik

Perkembangan ini juga menunjukkan cara Tehran menggunakan Selat Hormuz sebagai alat tekanan. Iran tidak semestinya perlu menutup laluan itu sepenuhnya untuk mempengaruhi perdagangan. Ancaman terpilih, syarat transit dan ketidakpastian operasi sahaja sudah cukup untuk membuatkan pemilik kapal menilai semula perjalanan mereka.

Pelan yang diluluskan sebuah jawatankuasa parlimen Iran merangkumi larangan transit bagi kapal, aset dan peralatan Amerika Syarikat, Israel serta negara lain yang dianggap bermusuhan.

Iran juga dilaporkan mahukan bayaran antara 5% hingga 7% daripada nilai kargo bagi kapal yang menggunakan selat tersebut. Oman pula membincangkan bayaran sekitar 3%, manakala Washington menolak sebarang caj transit.

Cadangan Iran–Oman belum menyelesaikan masalah

Satu cadangan yang dibincangkan melibatkan Oman sebagai orang tengah, dengan Iran mengawasi kapal yang memasuki Teluk melalui Hormuz. Pengaturan sebegitu mungkin membolehkan laluan dibuka semula secara separa, tetapi pada masa yang sama akan menginstitusikan kuasa Iran untuk menentukan akses ke salah satu titik sempit perdagangan paling penting di dunia.

Cadangan itu juga berdepan masalah praktikal, termasuk sekatan Amerika Syarikat dan klausa insurans yang mengehadkan pembayaran kepada pihak tertentu.

Normalisasi masih belum kelihatan

Secara keseluruhan, U-turn Sea V dan Hestia bukan sekadar insiden terpencil. Ia mencerminkan keadaan pasaran yang masih dikuasai ketakutan terhadap serangan, rundingan yang tersekat dan ketiadaan aturan keselamatan yang diterima semua pihak.

Selagi Amerika Syarikat dan Iran belum mencapai persetujuan yang jelas tentang akses, keselamatan dan bayaran transit, pemulihan trafik secara normal kelihatan masih jauh. Bagi pemilik kapal, berpatah balik mungkin lebih mahal—tetapi meneruskan perjalanan dalam keadaan yang tidak menentu boleh membawa risiko yang lebih besar.