Apa yang diputuskan rakyat Iceland dalam referendum EU pada 29 Ogos?

Bab yang paling sensitif belum diselesaikan. Rundingan pertanian belum pernah dibuka, manakala rundingan perikanan terhenti sebelum proses substantif bermula. Kawalan Iceland terhadap sumber ikan, perlindungan sektor pertanian, kebebasan ekonomi dan kebimbangan terhadap penerimaan peraturan EU semuanya menjadi persoalan kedaulatan utama.

Mengapa isu ini kembali sekarang?

Keadaan geopolitik Atlantik Utara berubah dengan ketara sejak 2013. Perang Rusia terhadap Ukraine, persaingan yang semakin sengit di Artik dan ketidakpastian tentang kebolehharapan Amerika Syarikat menguatkan hujah penyokong EU bahawa Iceland perlu lebih rapat secara politik dengan Eropah.

Perdebatan mengenai Greenland turut menambah tekanan. Kenyataan dan tekanan Amerika Syarikat berhubung wilayah Denmark yang mempunyai kedudukan strategik itu menonjolkan kepentingan ruang keselamatan Greenland–Iceland–United Kingdom dan Atlantik Utara. Iceland memang sudah menjadi anggota NATO, tetapi penyokong EU berhujah bahawa keahlian EU boleh memberikan pengaruh politik dan ekonomi tambahan di samping pakatan ketenteraan tersebut. Penentang pula berkata NATO, bukannya EU, ialah jaminan keselamatan yang paling relevan.

Bagaimanapun, faktor geopolitik tidak mengatasi isu harian. Harga, kestabilan mata wang, ekonomi, kedaulatan dan terutama sekali perikanan masih dijangka lebih mempengaruhi pengundi berbanding persoalan strategi antarabangsa.

Apa yang ditunjukkan oleh tinjauan pendapat?

Tinjauan menunjukkan sokongan yang lebih kukuh terhadap mengadakan referendum dan mengetahui syarat perjanjian berbanding sokongan untuk keahlian EU itu sendiri. Taklimat semasa Parlimen Eropah menyatakan majoriti rakyat Iceland menyokong referendum mengenai pembukaan semula rundingan, tetapi pendirian terhadap keahlian masih berbelah bahagi.

Perbezaan ini penting. Sebahagian pengundi mungkin menyokong “ya” kepada rundingan tanpa berjanji untuk menyertai EU. Referendum kedua pula menjadi bentuk perlindungan: pengundi boleh menilai pakej sebenar yang dirundingkan—termasuk syarat perikanan, pertanian, mata wang dan sumbangan kewangan—bukannya membuat keputusan berdasarkan gambaran umum semata-mata.

Kesimpulan paling berhati-hati ialah persaingan masih sengit, bukannya Iceland sudah pasti beralih menjadi pro-EU. Angka tinjauan berbeza mengikut bentuk soalan dan sama ada pengundi yang belum membuat keputusan dikira; ringkasan tinjauan yang tersedia tidak mencukupi untuk menyokong satu peratusan muktamad.

Iceland sudah mendapat apa melalui hubungan dengan Eropah?

Melalui Kawasan Ekonomi Eropah (EEA), Iceland sudah mengambil bahagian dalam sebahagian besar pasaran tunggal EU dan melaksanakan banyak peraturan EU yang berkaitan, termasuk peraturan kebebasan bergerak.

Iceland juga menyertai kawasan Schengen, yang membolehkan perjalanan tanpa pemeriksaan pasport rutin dengan negara-negara Schengen.

Namun, EEA tidak merangkumi dasar pertanian dan perikanan bersama EU. Iceland juga bukan sebahagian daripada kesatuan kastam atau dasar perdagangan bersama EU, tidak memilih anggota Parlimen Eropah dan tidak melantik pesuruhjaya EU. Negara itu mempunyai penyertaan yang luas dalam pasaran tunggal, tetapi tidak mempunyai undi rasmi dalam proses penggubalan undang-undang EU.

Keahlian penuh biasanya membawa hak perwakilan dan pengundian dalam institusi EU, penyertaan dalam belanjawan EU, pelaksanaan dasar perdagangan luar bersama serta penerimaan Dasar Pertanian Bersama dan Dasar Perikanan Bersama EU (CFP).

Hujah utama kedua-dua pihak

Mengapa rundingan patut dibuka semula?

Penyokong berkata Iceland kini menerima banyak peraturan EU melalui EEA tanpa mempunyai undi langsung terhadap peraturan tersebut. Keahlian mungkin menukar kedudukan sebagai “penerima peraturan” kepada negara yang mempunyai perwakilan dan pengaruh dalam proses membuat keputusan.

Mereka juga melihat EU sebagai ruang politik yang lebih besar dan kerangka ekonomi yang lebih mudah dijangka ketika keselamatan Atlantik Utara tidak menentu. Rundingan, menurut mereka, boleh digunakan untuk mendapatkan aturan khusus yang mengambil kira keadaan ekonomi Iceland.

Bagi penyokong, hanya rundingan yang boleh menunjukkan syarat sebenar berkaitan ikan, pertanian, mata wang dan sumbangan kewangan. Iceland tidak perlu membuat keputusan akhir sebelum butiran tersebut diketahui.

Mengapa penentang membantah?

Penentang berhujah bahawa Iceland sudah memperoleh manfaat komersial utama—akses kepada pasaran tunggal—tanpa menanggung kos politik penuh keahlian. Mereka bimbang Iceland perlu menyumbang kepada belanjawan EU serta kehilangan ruang untuk menentukan peraturan dan dasar ekonominya sendiri.

Keahlian juga akan menamatkan kebebasan Iceland untuk merundingkan perjanjian perdagangan sendiri kerana dasar perdagangan luar ialah bidang kuasa EU.

Petani pula bimbang persaingan import pertanian dari EU akan meningkat dan perlindungan domestik terhakis. Sensitiviti ini membantu menjelaskan mengapa bab pertanian tidak pernah dibuka dalam pusingan rundingan terdahulu.

Tetapi bantahan paling besar tertumpu pada perikanan. Sumber ikan amat penting dari segi ekonomi dan simbolik kepada Iceland. Pengkritik bimbang penyertaan dalam CFP akan menempatkan penetapan kuota dan aturan akses dalam kerangka EU, bukan lagi di bawah kawalan negara Iceland.

Mengapa ikan tenggiri menjadi simbol pertikaian?

Ikan tenggiri sering dijadikan contoh risiko yang mungkin timbul. Perubahan taburan stok ikan dan pertikaian kuota selepas itu menjadikan tenggiri antara isu paling rumit dalam hubungan EU–Iceland semasa proses terdahulu.

Penentang bimbang kapal EU akan mendapat akses kepada perairan Iceland dan bahagian tangkapan yang ditetapkan secara bebas oleh Iceland mungkin dikekang oleh CFP. Penyokong pula menjawab bahawa rundingan keahlian boleh berusaha mendapatkan perlindungan sementara atau aturan khas untuk Iceland—namun itu masih aspirasi, bukan jaminan.

Menteri Luar Iceland, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, telah menetapkan garis merah kerajaan dengan berkata Iceland akan menuntut “kawalan berdaulat ke atas semua perikanan” dalam sebarang perjanjian keahlian.

Pesuruhjaya pembesaran EU, Marta Kos, pula berkata “penyelesaian kreatif” berkaitan perikanan boleh ditemui semasa rundingan, tanpa memberikan jaminan awal terhadap tuntutan Iceland.

Apa pendirian kerajaan dan Brussels?

Kerajaan Iceland menggambarkan undian ini sebagai proses demokrasi dua peringkat: rakyat memberi mandat untuk membuka rundingan sekarang, kemudian mengundi semula jika perjanjian keahlian selesai.

Pegawai pro-EU menegaskan bahawa undi “ya” bukan keputusan muktamad dan tidak boleh diterbalikkan untuk menyertai EU. Golongan skeptik pula membalas bahawa pembukaan semula rundingan akan mewujudkan momentum politik dan membawa kepentingan nasional seperti perikanan ke meja rundingan.

Brussels mengambil pendekatan berhati-hati bagi mengelakkan tanggapan bahawa EU campur tangan dalam kempen domestik Iceland. Namun, pegawai EU melihat undi “ya” sebagai peluang menghasilkan kejayaan pembesaran yang bernilai ketika proses pengembangan blok itu berdepan kesukaran di tempat lain.

Ringkasnya, pengundi Iceland tidak diminta memilih antara “menjadi anggota EU sekarang” atau “menolak EU selama-lamanya”. Mereka diminta memutuskan sama ada mahu mendapatkan fakta dan syarat sebenar melalui rundingan—dengan risiko bahawa proses itu sendiri boleh mengubah arah politik negara.